คำศัพท์ที่ควรทราบเกี่ยวกับการประกันคุณภาพการศึกษา

กระบวนการ(Process):

กิจกรรม(activity) หรือชุดของกิจกรรมที่สัมพันธ์กันที่ทำการเปลี่ยนปัจจัยนำเข้า (input) ให้เป็นผลผลิต (output)  ที่มีมูลค่าเพิ่ม (value-added)

กลไก(Mechanism):

ส่วนย่อย(parts) ของระบบที่มีองค์ประกอบจำนวนหนึ่งทำหน้าที่ร่วมกันองค์ประกอบเหล่านี้ หมายรวมถึง ทรัพยากรบุคคล ทรัพยากรทางกายภาพ วิธีปฏิบัติ (operation method) และ/หรือระเบียบปฏิบัติ (procedures)

กลยุทธ์  (Strategy):ความหมายเดียวกันกับ ยุทธศาสตร์

แนวทางหรือวิธีทำงานที่ดีที่สุดเพื่อให้องค์กรบรรลุวัตถุประสงค์ ภารกิจและวิสัยทัศน์ที่กำหนดไว้ ตัวอย่าง เช่น   “จัดทำระบบฐานข้อมูลและระบบเครือข่ายที่สมบูรณ์และทันสมัย” หรือ“พัฒนาวิธีการลดต้นทุนการบริหารจัดการ”

การควบคุมคุณภาพ(Quality Control):

การมีระบบและกลไกในแต่ละองค์ประกอบคุณภาพเพื่อกำกับการดำเนินงานของสถานศึกษาให้ได้ผลตามรายการตรวจสอบและตัวบ่งชี้คุณภาพที่กำหนด

การตรวจสอบคุณภาพ (Quality Audit):

กระบวนการในการศึกษาวิเคราะห์ว่าสถาบันมีระบบและกลไกกำกับและควบคุมคุณภาพและมีการปฏิบัติตามระบบและกลไกดังกล่าว

การบริหารเชิงกลยุทธ์(Strategic  Management):

ศาสตร์และศิลป์ในการดำเนินการในสามกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกันคือ การวางแผนกลยุทธ์ (strategic planning) การปฏิบัติตามแผนกลยุทธ์ (strategic implementation) และการควบคุมและประเมินผลกลยุทธ์ (strategic control and evaluation)

การประกันคุณภาพการศึกษา(Quality Assurance):              

การมีระบบและกลไกในการควบคุมตรวจสอบและประเมินการดำเนินงานในแต่ละองค์ประกอบคุณภาพตาม      รายการตรวจสอบ(audit checklist) และตัวบ่งชี้คุณภาพ (qualityindicators) ที่กำหนดเพื่อเป็นหลักประกันแก่ผู้ที่มีส่วนเกี่ยวข้องและสาธารณชนได้มั่นใจว่าสถานศึกษาแห่งนั้นสามารถให้ผลผลิตทางการศึกษาที่มีคุณภาพ

การประกันคุณภาพภายใน (Internal Quality Assurance):

การติดตามตรวจสอบและการประเมินคุณภาพและมาตรฐานการศึกษาของสถานศึกษาจากภายในโดยบุคลากรของสถานศึกษานั้นเองหรือโดยหน่วยงานต้นสังกัดที่มีหน้าที่กำกับดูแลสถานศึกษานั้น

การประกันคุณภาพภายนอก (External Quality Assurance):

การติดตามตรวจสอบและการประเมินคุณภาพและมาตรฐานการศึกษาของสถานศึกษาโดยสำนักงานรับรอง     มาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา (สมศ.)หรือบุคคลหรือหน่วยงานภายนอกที่ สมศ. รับรองเพื่อเป็น     การประกันคุณภาพและให้มีการพัฒนาคุณภาพและมาตรฐานการศึกษาของสถานศึกษา

การประเมินคุณภาพ(Quality Assessment):

กระบวนการวิเคราะห์และเปรียบเทียบผลการดำเนินงานของสถานศึกษาตามรายการตรวจสอบและตัวบ่งชี้        คุณภาพที่กำหนดว่าอยู่ในระดับใด

 

 

การวางแผนเชิงกลยุทธ์(Strategic Planning):

การวางแผนที่ครอบคลุมถึงการวิเคราะห์เชิงกลยุทธ์และการกำหนดกลยุทธ์การกำหนดวิสัยทัศน์ ภารกิจ         วัตถุประสงค์และกลยุทธ์ที่จะนำไปสู่การบรรลุวิสัยทัศน์

การวิเคราะห์จุดแข็ง จุดอ่อนโอกาส และอุปสรรค(SWOT Analysis):

การวิเคราะห์เพื่อค้นหาจุดแข็ง(strength) และจุดอ่อน (weakness) ซึ่งเป็นสภาพภายในขององค์กร และวิเคราะห์โอกาส (opportunities) และอุปสรรค (threat) ซึ่งเป็นส่วนที่เกี่ยวข้องกับสภาพแวดล้อม     ภายนอกองค์กรซึ่งรวมถึงปัจจัยทางการเมืองเศรษฐกิจ สังคม และเทคโนโลยี

การวิเคราะห์ปัจจัยทางการเมืองเศรษฐกิจ สังคม และเทคโนโลยี(PEST Analysis):

การวิเคราะห์สภาพแวดล้อมภายนอกองค์กรที่จะมีผลกระทบต่อความอยู่รอดและการเติบโตอย่างยั่งยืนของ        องค์กร โดยมุ่งเน้นปัจจัยทางด้านการเมืองเศรษฐกิจ สังคม และเทคโนโลยี

การวิจัยเพื่อพัฒนาการเรียนการสอน:

การรวบรวมและวิเคราะห์ข้อมูลในชั้นเรียนเพื่อหาความสัมพันธ์ระหว่างปัจจัยที่มีผลต่อคุณภาพและสัมฤทธิผล   การเรียนรู้ของนักศึกษา อาทิ วิธีการสอนวิธีการเรียนรู้ของนักศึกษา อุปกรณ์และสื่อการสอน แหล่งเรียนรู้วิธีวัดและประเมินผล เป็นต้น ผลการวิจัยจะช่วยให้อาจารย์ผู้สอนสามารถพัฒนาการเรียนการสอนได้อย่างเป็นระบบ    ยิ่งขึ้น

การประเมินหลักสูตร:

การประเมินคุณค่าความทันสมัยและความสอดคล้องกับความต้องการของตลาดงานของหลักสูตรแต่ละสาขาวิชาโดยอาศัยการรวบรวม วิเคราะห์และสรุปผลการสำรวจความเห็นของผู้ทรงคุณวุฒิ อาจารย์บัณฑิต และผู้ว่าจ้างบัณฑิตในสาขาวิชานั้น ๆการประเมินหลักสูตรควรมีการดำเนินการเป็นประจำ อย่างน้อยหนึ่งครั้งในรอบ 5 ปีและอาจมีการเสนอปรับปรุงหลักสูตรในกรณีจำเป็น

การวิจัยเชิงนโยบาย (Policy Research):

การวิจัยเพื่อหาแนวทางและนโยบายการดำเนินการที่จะเป็นประโยชน์ต่อชุมชนและประเทศชาติโดยอาจนำผล    การวิจัยเสนอแนะต่อรัฐบาลหรือแหล่งทุนวิจัยอื่นๆซึ่งจะเป็นการสร้างสรรค์โอกาสในการขอความสนับสนุน      การวิจัยต่อเนื่องที่จะเป็นการสร้างองค์ความรู้ใหม่หรือนวัตกรรมต่างๆต่อไป

การศึกษา (Education):

กระบวนการเรียนรู้เพื่อความเจริญงอกงามของบุคคลและสังคมโดยการถ่ายทอดความรู้  การฝึกอบรม            การสืบสานทางวัฒนธรรม  การสร้างสรรจรรโลงความก้าวหน้าทางวิชาการ  การสร้างองค์ความรู้อันเกิดจากการจัดสภาพแวดล้อมสังคม การเรียนรู้และปัจจัยเกื้อหนุนให้บุคคลเรียนรู้อย่างต่อเนื่องตลอดชีวิต

กลุ่มวิจัย:

คณะบุคคลที่ประกอบด้วยผู้วิจัยและผู้ช่วยวิจัยที่ร่วมกันทำงานเพื่อผลิตผลงานวิจัยที่คุณภาพและสนอง           ความต้องการของชุมชนและประเทศชาติโดยดำเนินงานในลักษณะที่ผู้วิจัยอาวุโสที่มีชื่อเสียงมีความสามารถและประสบการณ์สูงคอยให้การสนับสนุนเกื้อกูลผู้วิจัยหรือผู้ช่วยวิจัยรุ่นเยาว์ให้มีโอกาสเรียนรู้และพัฒนาตนเองจนเป็นผู้วิจัยที่มีชื่อเสียงและความสามารถต่อไปในอนาคตกลุ่มวิจัยในระดับคณะอาจแบ่งเป็น หน่วยวิจัย (research unit) ห้องปฏิบัติการวิจัย (research lab) หรือ ศูนย์วิจัย (researchcentre)

คุณภาพ (Quality):

ผลรวมของคุณลักษณะและคุณสมบัติของผลผลิตได้แก่บัณฑิต ผลงานวิจัย บริการวิชาการ ที่ทำให้เกิด          ความพึงพอใจแก่ผู้มีส่วนเกี่ยวข้อง

จุดประสงค์/ความประสงค์(Purpose):ดู วัตถุประสงค์

จุดมุ่งหมาย (Aim):ดู วัตถุประสงค์

 

ตัวบ่งชี้คุณภาพ (Quality Indicators):

ตัวบ่งชี้ว่าการดำเนินงานในแต่ละองค์ประกอบคุณภาพเป็นไปตามเกณฑ์หรือมาตรฐานที่พึงประสงค์

นโยบาย(Policy):

แนวทางกว้าง ๆที่กำหนดขึ้นสำหรับการปฏิบัติและการควบคุม ที่จะทำให้บรรลุวัตถุประสงค์ขององค์กร

ปัจจัยหลักแห่งความสำเร็จ(Key Success Factors):

ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับวิธีการรู้จักใช้ความสามารถอันโดดเด่นหรือความสามารถหลัก(core competencies) ขององค์กรให้ถูกต้องและเหมาะสมเพื่อประโยชน์ในการสร้างความสำเร็จให้เกิดขึ้นภายใต้สภาวะการแข่งขันของ  องค์กร   ต่าง ๆ โดยพิจารณาจากองค์ประกอบทางการบริหาร อาทิ การวางแผนองค์กรและโครงสร้าง ทรัพยากร บุคคล ระบบทำงาน ระบบบัญชีและการเงิน ระบบพัสดุระบบเทคโนโลยีสารสนเทศ สถานภาพในการแข่งขัน และการพัฒนาองค์กร

ปรัชญา(Philosophy):

ระบบความเชื่อที่เป็นผลจากการแสวงหาความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับธรรมชาติและการแสวงหาความหมายของชีวิตและสรรพสิ่งต่างๆ

ประมวลรายวิชา(Course Syllabus):

เอกสารแสดงรายละเอียดของแต่ละกระบวนวิชาได้แก่ จำนวนหน่วยกิต เงื่อนไขที่ต้องผ่านก่อน คำอธิบายกระบวนวิชา วัตถุประสงค์เนื้อหา อุปกรณ์การศึกษา สื่อการสอน ตำรา วารสาร และทรัพยากรการเรียนรู้อื่น ๆที่ใช้ประกอบ รวมทั้งวิธีการวัดและประเมินผลการเรียนรู้

ประสิทธิผล (Effectiveness):

ผลลัพธ์ของการปฏิบัติตามแผนดำเนินการจนบรรลุวัตถุประสงค์ที่กำหนดไว้

ประสิทธิภาพ(Efficiency):

ผลลัพธ์ของการปฏิบัติตามแผนดำเนินการที่สิ้นเปลืองทรัพยากรน้อยที่สุด

ปณิธาน(Will):

ความตั้งใจหรือความปรารถนาอย่างแรงกล้าที่จะบรรลุจุดมุ่งหมายที่ตนเองให้คุณค่าและมีความเชื่อซึ่งก่อให้เกิดพลังจิตที่จะกำหนดความคิดและกระทำของตนเอง

เป้าประสงค์ (Goal): ดู วัตถุประสงค์

เป้าหมาย (Target):ดูเปรียบเทียบกับ วัตถุประสงค์

ผลสำเร็จที่ต้องการภายในระยะเวลาที่กำหนดโดยมักระบุเป็นจำนวนเลข เพื่อความชัดเจนและสะดวกใน          การติดตามและประเมินผลแผนงานหรือโครงการ

แผน (Plan):

ความคิดหรือวิธีการที่ได้ผ่านการคิดอย่างละเอียดมาแล้วล่วงหน้าสำหรับชี้นำการดำเนินการใดๆ การวางแผนมักมีการกำหนดวัตถุประสงค์ เป้าหมาย และกรอบเวลาของแผนอย่างชัดเจน

แผนการสอน (Teaching Plan):

เอกสารแสดงรายละเอียดของแต่ละบทเรียนในกระบวนวิชาต่างๆ ซึ่งกล่าวถึง เนื้อหาและวัตถุประสงค์ของ        บทเรียน วิธีการเรียนการสอน อุปกรณ์ สื่อการสอนและทรัพยากรการเรียนรู้ที่ใช้ และอาจรวมถึงวิธีการวัดและประเมินผลการเรียนรู้ในแต่ละบทเรียน

แผนดำเนินการ: ความหมายเดียวกันกับ แผนปฏิบัติการ (Action plan)

ความคิดหรือวิธีการที่ได้ผ่านการคิดและวิเคราะห์เชิงกลยุทธ์หรือSWOTAnalysis อย่างละเอียดมาแล้วสำหรับชี้นำการดำเนินการตามกลยุทธ์ที่จะนำไปสู่การบรรลุวิสัยทัศน์ขององค์กรการจัดทำแผนปฏิบัติการจะมีการระบุ       วัตถุประสงค์เป้าหมาย การจัดสรรทรัพยากร และกรอบเวลาของแผนอย่างชัดเจน

 

แผนปฏิบัติการ(Operation Plan): ดูแผนดำเนินการ(action plan)

แผนระยะ5 ปี:

แผนระยะ5 ปี ที่หน่วยงานจัดทำขึ้นตามรอบเวลาของแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติซึ่งปัจจุบันเป็นแผนพัฒนาฯ ระยะที่ 9 ระหว่าง พ.ศ. 2545-2549 การจัดทำแผนระยะ 5ปีควรเป็นไปตามกระบวนการ วางแผนเชิงกลยุทธ์

แผนดำเนินการประจำปี:

แผนดำเนินการที่กำหนดขึ้นสำหรับชี้นำการดำเนินการในแต่ละปีโดยมีการระบุวัตถุประสงค์ เป้าหมาย            การจัดสรรทรัพยากรและกรอบเวลาอย่างชัดเจน

ผลผลิตทางการศึกษา:

ผลการดำเนินตามภารกิจหลักประกอบด้วยการผลิตบัณฑิตการวิจัย การบริการทางวิชาการแก่ชุมชน การทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรมและภารกิจอื่น ๆของสถาบันอุดมศึกษา

พันธกิจ (Mission):ดูภารกิจ

ภารกิจ (Mission):ความหมายเดียวกันกับ พันธกิจ

ขอบเขตของงานหรือ บทบาทหน้าที่ซึ่งองค์กรต้องทำในลักษณะอาณัติ (mandate) เพื่อให้องค์กรบรรลุ  วิสัยทัศน์ที่กำหนดไว้ ตัวอย่าง “มหาวิทยาลัยเชียงใหม่พึงจัดการการเรียนการสอนที่มีคุณภาพตามมาตรฐานสากล”

มาตรฐานการจัดการทางการเงิน Seven Hurdles:

มาตรฐานเกี่ยวกับการจัดการทางการเงินที่กำหนดให้หน่วยงานภาครัฐจะต้องมีขีดความสามารถตามเงื่อนไขของSeven Hurdles คือ การวางแผนงบประมาณ (budget planning) การคำนวณต้นทุนผลผลิต (outputcosting) การจัดระบบการจัดซื้อจัดจ้าง(procurement management)การบริหารทางการเงินและควบคุมงบประมาณ(financial management/and fund control) การบริหาร       สินทรัพย์ (assetmanagement) การรายงานทางการเงินและผลการดำเนินงาน(financial and performance reporting) และการตรวจสอบภายใน (internal audit)

มาตรฐานการศึกษา(Education Standards):

ข้อกำหนดเกี่ยวกับคุณลักษณะและคุณภาพที่พึงประสงค์และมาตรฐานที่ต้องการให้เกิดขึ้นในสถานศึกษาทุกแห่งเพื่อใช้เป็นหลักในการเทียบเคียงสำหรับการส่งเสริมและกำกับดูแลการตรวจสอบ การประเมินผล และ           การประกันคุณภาพการศึกษา

ยุทธศาสตร์  (Strategy):ดูกลยุทธ์

รายงานการศึกษาตนเอง (Self-Study Report):

รายงานที่แสดงผลการปฏิบัติงานของหน่วยงานในรอบปีที่ผ่านมาว่ามีการดำเนินการตามระบบและกลไก           การประกันคุณภาพการศึกษาหรือไม่และมีการวิเคราะห์จุดแข็งจุดอ่อนของหน่วยงาน ตลอดจนแนวทางแก้ไข

รายงานการประเมินตนเอง (Self-Assessment Report):

รายงานที่แสดงผลการปฏิบัติงานของหน่วยงานในรอบปีที่ผ่านมา และมีการวิเคราะห์จุดแข็ง จุดอ่อน วางแผนการแก้ไขจุดอ่อนเสริมจุดแข็งของวิธีปฏิบัติงานให้มีประสิทธิภาพและประสิทธิผลมากขึ้น

รายงานการประเมินคุณภาพสถาบัน:

รายงานประจำปีที่สถาบันจัดทำขึ้นเพื่อประเมินการดำเนินงานของสถาบันโดยภาพรวมเสนอสำนักงานรับรอง มาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา เพื่อขอรับการประเมินสถาบัน

ระบบ(System):

(1)      สภาวะหรือสิ่งที่เกิดจากการรวมตัวกันขององค์ประกอบ (components) ที่มีความเชื่อมโยงกัน (interconnectedness)โดยมีรูปแบบ(pattern) หรือโครงสร้าง (structure) ที่ชัดเจน องค์ประกอบเหล่านี้ต่างมีหน้าที่ (function) ของตนเอง พร้อมกับมีปฏิสัมพันธ์ (interaction)และการประสาน (co-ordination) การทำงานกับ        องค์ประกอบอื่น ๆ

(2)      กระบวนการ (processes) หรือระเบียบปฏิบัติ (procedures) ที่เชื่อมโยงกันอย่างเป็นระเบียบ มี  รูปแบบ (pattern) หรือโครงสร้าง (structure) ที่ชัดเจน

ระบบงบประมาณแบบมุ่งเน้นผลงาน(Performance-Based Budgeting System):

ระบบงบประมาณที่ให้ความสำคัญกับการกำหนดภารกิจ(mission)ขององค์กร วัตถุประสงค์กลยุทธ์  แผนงาน    งาน/โครงการ อย่างเป็นระบบมีการติดตาม และประเมินผลสม่ำเสมอ เพื่อวัดผลสำเร็จของงาน เป็นระบบที่    เชื่อมโยงการบริหารจัดการทรัพยากร การเงินและพัสดุ ที่สะท้อนให้เห็นถึงผลสำเร็จของงานหรือ      ภารกิจต่าง ๆ ขององค์กร หรือของรัฐภายใต้หลักธรรมภิบาล (good governance) เพื่อก่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดแก่ประชาชนและทำให้ประเทศชาติมั่งคั่งมั่นคง และพึ่งตนเองได้

ระบบฐานข้อมูล(Database System):

ระบบการจัดเก็บข้อมูลที่สามารถทำการรวบรวมวิเคราะห์ ประมวลผล และนำเสนอได้สะดวก รวดเร็ว และ        ทันการณ์โดยควรจัดทำเป็นระบบฐานข้อมูลออนไลน์

ระบบบริหารคุณภาพ (Quality Management System):

ระบบบริหารจัดการเพื่อมุ่งให้เกิดการพัฒนาคุณภาพการดำเนินงานอย่างต่อเนื่องและมุ่งให้เกิดประสิทธิภาพและประสิทธิผลในการดำเนินงานตามภารกิจและวัตถุประสงค์ขององค์กรระบบบริหารคุณภาพมีหลายระบบ    ได้แก่ ระบบ Input-Process-Output-Outcome (IPOO) ระบบ Total Quality Management (TQM) ระบบISO และระบบ Malcolm Baldridge QualityAward (MBQA) ระบบของมหาวิทยาลัยเชียงใหม่เป็นแบบผสมผสานระหว่าง ระบบ IPOO กับ TQM

วัตถุประสงค์ (Objective):ความหมายเดียวกันกับ จุดมุ่งหมาย(aim)จุดประสงค์/ความประสงค์(purpose)เป้าประสงค์(goal)

(1)       สิ่งที่ต้องการจะบรรลุด้วยความมุ่งมั่นตั้งใจ และเพียรพยายาม

(2)      ผลสำเร็จที่ต้องการจะบรรลุภายในระยะเวลาที่กำหนด

วิสัยทัศน์(Vision):

ความคาดหวังในอนาคตขององค์กรที่ต้องการจะเป็น(โดยมิได้กำหนดวิธีการไว้) เป็นข้อความซึ่งกำหนดทิศทางของภารกิจตัวอย่าง “ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่จักเป็นมหาวิทยาลัยที่มุ่งเน้นการวิจัยการมีคุณภาพ ความเป็นเลิศทาง   วิชาการและการพึ่งพาตนเองได้ภายใน พ.ศ. 2549”

สถานศึกษา:

สถานพัฒนาเด็กปฐมวัยโรงเรียน ศูนย์การเรียนวิทยาลัย สถาบัน มหาวิทยาลัย หน่วยงานการศึกษาหรือ      หน่วยงานอื่นของรัฐหรือเอกชนที่มีอำนาจหน้าที่หรือมีวัตถุประสงค์ในการจัดการศึกษา

แหล่งสารนิเทศ:

แหล่งความรู้ ข้อมูลและสารสนเทศในรูปแบบต่าง ๆ ได้แก่ ตำราวารสาร สิ่งพิมพ์ ฐานข้อมูลออนไลน์ สื่อ          อิเล็กโทรนิกส์และสื่อผสมต่าง ๆ

องค์ประกอบคุณภาพ (Quality Factors):

ปัจจัยหลักในการดำเนินงานของสถาบันที่มีผลต่อคุณภาพการศึกษาได้แก่ปรัชญาปณิธาน ภารกิจและ           วัตถุประสงค์การเรียนการสอนการพัฒนาและสนับสนุนนักศึกษาการวิจัย การบริการวิชาการแก่ชุมชน          การทำนุบำรุงศิลปวัฒนธรรมและอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม  การบริหารและจัดการ  การเงินและงบประมาณ  และ        การประกันคุณภาพ