พระพุทธพจน์่าด้วยจิตตานุปัสสนาสติปัฎฐาน
สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงแสดงสติปัฏฐานข้อจิตตานุปัสสนา ไว้ดังนี้
" กถญฺจ ภิกฺขเว ภิกฺขุ จิตฺเต จิตตนุปัสสี วิปรติ. อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ วีตราคคํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ. สโทสํ ว่า จิตฺตํ สโทสํ จิตฺตนติ ปชานาติ.
" วีตโทสํ วา จิตฺตํ วีตโทสํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ. สโมหํ วา จิตฺตํ สโมหํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ. วีตดมหํ วา จิตฺตํ วีตโมหํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ. สงฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ สงฺขิตฺตํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ. อมหคฺคตํ วา จิตฺตํ อมหคฺคหตํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ.
สอุตฺตรํ วา จิตฺตํ สอุตฺตรํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ. อนตฺตรํ วา จิตฺตํ อนุตฺตรํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ. สมาหิตํ วา จิตฺคํ สมาหิตํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ. อสมาหิตํ วา จิตฺตํ อสมาหิต จิตฺตนฺติ ปชานาติ. วิมุตฺตํ วา จิตฺตํ วิมุตฺตํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ อวิมุติตํ วา จิตฺตํ อวิมุตฺตํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ.
อิติ อชฺฌตฺตํ วา จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ พหิทธา วา จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ อชฺฌตฺตพหิทฮธา วา จิตฺเต จิตฺตาปุปสฺสี วิหรติ สมุทยธมฺมานุปสฺสี วา จิตฺตสนฺมึ วา จิตฺตสฺมึ วิหรติ อตฺถิ จิตฺตนฺติ วา ปนสฺส สติ ปจฺจุปฎฺฐิตา โหติ ยาวเทว ญาณมตฺ็ตาย ปฏิสฺสติมตฺตาย. อนิสฺสิโต จ วิหรติ น จ กิญฺจิ โลเก อุปาทิยติ. เอวํ โข ภิกฺขเว ภิกฺขุ จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี วิหรติ.
" ภิกขุทั้งหลาย ภิกษุพิจารษาเห็นจิตในจิตอยุ่อย่างไรเล่า" ภิกษุในธรรมวินัยนี้
จิตมีราคะ ก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือจิตปราศจากราคะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากราคะ จิตมีโทสะ ก็รู้ว่าจิตมีโทสะ หรือจิตปราสจากโทสะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากโทสะ จิตมีโมหะ ก็รู้ว่าจิตมีโมหะ หรือจิตปราศจากโมหะ ก็รู้ว่าจิตปราศจากโมหะ
จิตหดหู่ ก็รู้ว่าจิตหดหู่ หรือจิตฟุ้งซ่านก็รู้ว่าจิตฟุ้งซ่าน
จิตเป็นมหัคคตะ ก็รู่ว่าจิตเป็นมหัคคตะ หรือ จิตไม่เป็นมหัคคตะ ก็รุ้ว่าจิต ไม่เป็นมหัคคตะ
จิตมีจิตอื่นย่ิงกว่า ก็รู้ว่าจิตมีจิตอื่นย่ิงกว่า หรือจิตไม่มีจิตอื่นย่ิงกว่า ก็รู้ว่าจิต ไม่มีจิตอื่นย่ิงกว่า
จิตเป็นสมาธิ ก็รุ้ว่าจิตเป็นสมาธ ิหรือจิตไม่เป็นสมาธิ ก็รู้ว่าจิตไม่เป็นสมาธิ
จิตหลุดพ้น ก็รู้ว่าจิตหลุดพ้นหรือจิตไม่หลุดพ้น ก็รุ้ว่าจิตไม่หลุดพ้น
ดังพรรณนามาฉะนี้.
ภิกษุย่ิมพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในบ้าง พิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอกบ้าง พิจารษาเห็นจิตในจิตทั้งภายนอกบ้าง พิจรณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในจิตบ้างพิจารราเห็นธรรมคือความเสื่อมในจิตบ้าง พิจารณาเห็นธรรมคือทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมในจิตบ้าง พิจารณาเห็นธรรมคือทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมในจิตบ้าง อนึ่ง สติของเธอที่ตั้งมั่นอยุ่ว่า จิตมีอยุ่ ก็เพียงสักว่าคามรุ้ เพียยงสักว่า อาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผุ้อันตัณาและทิฎฐิไม่อาศัยอยูแล้ว และไม่ถือมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกาุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่า พิจารณาเห็นจิตใจจิตอยู่"
... หลักและวิธีเจริญสมถะและวิปัสสนากรรมฐานเบื้องต้น ถึง ธรรมกาย
