ลักษณะสังเกตุความสมบูร์ของปฐมฌาน ย่อมมีอยุ่ คือ ในขณะนั้นจิตประกอบอยุ่ด้วยลักษระ๑๐ ประการ ประกอบอยู่ด้วยองค์แห่งฌาน ๕ ประการและการประกอบด้วยอินทรีย์ ๕ ประการ ไม่ย่อหย่อน รวมเป็นส่งิที่จะต้องกำหนดพื่อการศึกษา หรือเพื่อการสอบสวนเป็น ๒๐ ประการด้วยกัน มีรายละเอียดดังนี้
ลักษณะ ๑๐ ประการ นั้น แย่งเป็น ๓ ส่วน คือ ก. ส่วนที่เป็นเบื้องต้น ข. ส่วนที่เป็นท่ามกลาง และ ค. ส่วนที่เป็นที่สุด ของปฐมฌานนั้นมีอธิบายดังต่อไปนี้
ก. ลักษณที่เป็นเบื้องต้นของปฐมฌาน เรียกว่า ความสมบูรณ์ด้วยปฏปทาวิสุทธิ์ คือ ความบริสุทธิ์หมดจดของข้อปกิบัติในชั้นนั้นๆ ซึ่งในที่นี้ได้แก่ปฐมฌานนั่นเอ. ความสมบูรณ์ที่กล่าวนี้ ประกอบอยู่ด้วยลักษณะ ๓ อย่าง คือ
(๑) จิตหมดจดจากโทษทั้งปวง ที่เป็นอัตรายต่อปฐมฌานนั้น
(๒) เพราะความหมดจดเช่นนั้น จิตอย่างขึ้นสู่สมถนิมิต ซึ่งในที่นี้ได้แก่องค์ฌาน
(๓) เพราะย่างขึ้นสูสมถนิมิต จิตย่อมแล่นไปในสมถนิมิตนั้น ลักษระทั้งสามนี้ ทำใหปฐมฌานได้ชื่อว่า มีความงามในเบื้องต้น
ข. ลักษณะที่เป็นท่ามกลางของปฐมฌาน เรียกว่า อุเบกขาพรหนา กล่าวคือ ควาหนาแน่นไปด้วยอุเบกขา หรือความเพ่งดูเฉยอยู่ ประกอบอยุ่ด้วยลักษณะ ๓ ประการคือ
(๑) เพ่งจิตอันหมดจดแล้ว จากโทษที่เป็นอัตราย ต่อปฐมฌานนั้น
(๒) เพ่งดุจิตที่แล่นเข้าสูสมาถนิมิตแล้ว
(๓) เพ่งดุจิตที่มีเอกัตตะปรากฎแล้ว เอกัตตะในที่นี้ ได้แก่ความเป็นฌานโดยสมบูรณื ประกอบอยุ่ด้วยลักษณะต่าง ๆที่ตรงกันข้ามจากนิวรณ์โดยประการทั้งปวง ดังที่กล่าวมาแล้วข้างต้น ลักษณะทั้งสามนี้ทำให้ ปฐมฌานได้ชื่อว่า ทีความงามในท่ามกลาง
ค. ลักษระที่เป็นที่สุด ของปฐมฌาน เรียกว่า สัมปหังสนา แปลว่าความร่าเริง ประกอบอยู่ด้วยลักษณะ ๔ ประการ คือ
(๑) ร่าเริงเพราะธรรทั้งปวงที่เกิด หรือที่เกี่ยวกับปฐมฌานนั้น (โดยเฉพาะเช่นองค์เานเป็นต้นป ไม่ก้ำเกินกัน แต่สมส่วนกัน ซึ่งเรียกได้ว่า มี "ความเป็นสมังคีในหน้าที่ของตนๆ"
(๒) ร่าเริงเพราะอินทรีย์ทั้งหลายมีกิจเป็นอันเดียวกัน ร่วมกันทำให้เกิดผลอย่าวเดียวกัน
(๓) ร่าเริงเพราะสามารถเป็นพาหนะนำไปได้ซึ่งความเพียรจนกระทั่งลุถึงเานนั้นๆ ที่ไม่กำ้เกินกัน และลุถึงความสมบูรณ์แห่งอินทรีย์ ที่มีกิจเป็นอันเดียวกัน
(๔) ร่าเริงเพราะเป็นที่ส้องเสพมากของจิต
ลักษณะทั้ง ๔ ประการนี้ ทำให้ ปฐมฌานได้ชื่อว่า มีความงามในที่สุด
เมื่อรวมเข้าด้วยกันทั้ง ๓ หมวด ย่อมเป็นลักษณะ ๑๐ประการเป็นเครื่องแสดงถึงเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด ของปฐมฌาน พร้อมทั้งเป็นเครื่องแสดงความงาม หล่าวคือความน่าเลื่อมใสหรือเป็นที่พอใจของบัณฑิต ผู้สนใจในการศึกษาและปฏิบัติในทางจิต
สำหรับ องค์แห่งฌาน ๕ องค์ และอินทรีย์ ๕ ประการ นั้นเป็นส่ิงที่ได้กล่าวมาแล้วอย่างละเอดียดข้างต้น ว่ามีลักษณะอย่างไรเป็นต้น ไม่จำเป็นต้องกล่วถึงในที่นี้อีก หากแต่ว่าจะต้องพิจารณากันในที่นี้เฉพาะข้อที่ ธรรมทัง ๒๐ ประการนี้ประกอบพร้อมกันอยุ่ในขณะแห่งปฐมฌานด้วยอาการอย่างไรเท่านั้น เพราะธรรมทั้ง ๒๐ นี้ เป็นลักษณะแห่งความสมบูรณ์ของฌานนั่นเอง...
-
