การจัดการ-ฟื้นฟูป่าชายเลน


การมีส่วนร่วมในการจัดการฟื้นฟูอนุรักษ์ป่าชายเลน

ชุมชนบ้านป่าโหนด หมู่ที่ 7 ต. เกาะยอ

เนื่องจากชุมชนบ้านป่าโหนด ตำบลเกาะยอเป็นเกาะเพียงเกาะเดียวในทะเลสาบสงขลาอยู่ทางตอนล่าง  ทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ของอำเภอเมืองสงขลา  พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นไหล่เขาและที่ราบตามเชิงเขา เกาะยอมีสภาพทางกายภาพโดยมีน้ำล้อมรอบกลางทะเลสาบสงขลาลักษณะภูมิประเทศเป็นภูเขา เนินเขา และที่ราบ  เป็นพื้นที่ที่มีทะเลสาบล้อมรอบเกาะจึงมีทรัพยากรทางทะเลเป็นทรัพยากรหลักที่สำคัญ และอาชีพหลักของคนรอบทะเลสาบสงขลา คือ อาชีพการทำประมงชายฝั่งและการเลี้ยงปลาในกระชัง  พร้อมทั้งมีป่าชายเลนซึ่งเป็นแหล่งทรัพยากรทางทะเลที่อุดมสมบูรณ์และเป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำขนาดเล็ก  ก่อนปล่อยคืนสู่ทะเล

ปัญหาและความเสื่อมโทรมของทรัพยากรชายฝั่ง

มีกิจกรรมหลายกิจกรรมเกิดขึ้นในพื้นที่ป่าชายเลนเป็นเพราะเห็นว่าการใช้ประโยชน์ในพื้นที่ป่าชาย เลน ทำให้ช่วยลดต้นทุนในการประกอบการ เพราะป่าชายเลนเป็นพื้นที่ป่าสงวนมีกฎหมายและระเบียบ ข้อบังคับไม่รัดกุม ทำให้มีผู้บุกรุกจำนวนมาก และการจับกุมทำได้ไม่ทั่วถึง สิ่งที่เกิดขึ้นนี้ สืบเนื่องมาจากชาวบ้านขาด ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับป่าชายเลนยังไม่เพียงพอและยังไม่ถูกต้องนัก ทำให้ไม่ เห็นความสำคัญของป่าชายเลน เป็นผลให้การใช้ประโยชน์ป่าชายเลนเป็นไปอย่างไม่เหมาะสม

ผลกระทบ การเปลี่ยนแปลงพื้นที่ป่าชายเลนดังกล่าวทำให้เกิดผลกระทบต่อระบบนิเวศป่าชายเลน หลายประการ เช่น อุณหภูมิน้ำสูงขึ้น ปริมาณธาตุอาหารลดลง ความเค็มเพิ่มขึ้น น้ำขุ่นข้น มีปริมาณสารพิษ ในน้ำ เกิดการพังทลายของดิน มีการเปลี่ยนแปลงชนิด ปริมาณและลักษณะโครงสร้างของพืชและสัตว์น้ำ ที่ สำคัญคือมีผลกระทบต่อความสมดุลของระบบนิเวศในป่าชายเลนและระบบนิเวศอื่นในบริเวณชายฝั่งและ ใกล้เคียงป่าชายเลน ซึ่งจะส่งผลกระทบไปถึงเศรษฐกิจและประชาชน และยากที่จะฟื้นฟูให้กลับเป็นป่าชายเลนที่อุดมสมบูรณ์เหมือนเดิมได้เหมือนในอดีต(สมบูรณ์.2541)

หลักการฟื้นฟูป่าชายเลน

หลักการฟื้นฟูป่าชายเลนโดยการให้ชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมมีหลายรูปแบบ แต่หลักการต่อไปนี้เป็นการฟื้นฟูป่าชายเลนที่หน่วยงานท้องถิ่นได้ร่วมกันกับชุมชนใช้เป็นแนวทางของการฟื้นฟูป่าชายเลน

1. คนในชุมชนมามีส่วนร่วมตั้งแต่เริ่มต้นของการฟื้นฟู นับตั้งแต่ขั้นตอนของการวางแผน เพื่อให้มั่นใจว่าอยู่บนพื้นฐานของความต้องการของชุมชนอย่างแท้จริง เช่น การให้ชุมชนมีความเข้าใจถึงเหตุผลว่าทำไมจึงต้องมีการฟื้นฟูป่าชายเลน การเลือกพื้นที่ที่จะทำการฟื้นฟู วิธีการฟื้นฟูที่ชุมชนจะทำได้และมีความเหมาะสม วันที่จะทำการปลูก ขั้นตอนของการดูแลบำรุงรักษาและการปลูกซ่อมแซม เป็นต้น 

 2. ควรนำองค์ความรู้ดั้งเดิมและวิถีชีวิตของชุมชนมาประยุกต์ใช้ในการฟื้นฟูและจัดการทรัพยากรป่าชายเลน    เช่น การที่คนในชุมชนไม่ทำลายป่าชายเลน เพราะชุมชนถือว่าป่าชายเลนเป็นแหล่งทรัพยากรของชุมชน เพื่อเป็นแหล่งไม้ใช้สอย เป็นแหล่งหาอาหาร และสมุนไพร เป็นแหล่งวางไข่และอนุบาลสัตว์น้ำตัวอ่อน เป็นแหล่งป้องกันอุบัติภัยทางธรรมชาติ เป็นต้น นอกจากนั้นการใช้เครื่องมือท้องถิ่นในการทำการประมง ซึ่งเป็นอุปกรณ์ประมงที่ไม่ส่งผลต่อการทำลาย ซึ่งเป็นระบบการจัดการตามแนวทางของชุมชน จะช่วยให้ทรัพยากรมีโอกาสในการฟื้นตัวมากขึ้น

3. ควรมีการสร้างจิตสำนึกและเสริมสร้างแรงจูงใจต่างๆ ให้กับชุมชน    เพื่อให้ชุมชนมีความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับระบบนิเวศและความสำคัญของป่าชายเลน และการทำให้ชุมชนทราบว่าตนเองเป็นผู้ที่จะได้รับผลประโยชน์จากการฟื้นฟู เช่น ป่าชายเลนจะเป็นกำแพง ธรรมชาติ เป็นแหล่งเพาะขยายพันธุ์สัตว์น้ำ และเป็นแหล่งไม้ใช้สอยในอนาคต

4. มีการให้ความรู้และประสบการณ์ต่างๆ แก่ชุมชนในการฟื้นฟูและจัดการทรัพยากรป่าชายเลน เพื่อให้มีการนำประสบการณ์ เหล่านี้มาทำงานในท้องถิ่นของตนเอง เพื่อที่ชุมชนจะได้วางแผนและติดตามการเปลี่ยนแปลงของทรัพยากรได้อย่างเหมาะสมในอนาคต 

5. มีการสร้างผู้นำและเครือข่ายเพื่อให้องค์กรชุมชนมีความเข้มแข็ง เพื่อที่ชุมชนคนชายฝั่งจะได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้ซึ่งกันและกัน และหา แนวทางในการที่จะสนับสนุนการทำงานฟื้นฟูและอนุรักษ์ทรัพยากรป่าชายเลนระหว่างกัน เพื่อให้มีความเข้มแข็งและประสบผลสำเร็จมากขึ้นในการร่วมมือกันในอนาคต(บรรจง.2545)

เพราะฉะนั้นการฟื้นฟูป่าชายเลนโดยชุมชนและอาศัยการมีส่วนร่วมจาประชาชน นับว่าเป็นอีกแนวทางหนึ่งที่น่าจะได้รับความสนใจและจะประสบผลสำเร็จเป็นอย่างสูง สืบเนื่องมาจากบทเรียนความผิดพลาดหรือการรู้เท่าไม่ถึงการณ์ของนโยบายการจัดกการป่าไม้ในอดีต ชุมชนมีการต่อสู้เพื่อปกป้องทรัพยากรธรรมชาติของตนเองกระทั่งกลับคืนสู่ สภาพอุดมสมบูรณ์เป็นแหล่งใช้ประโยชน์ของชุมชนดังเดิม ณ ปัจจุบัน การฟื้นฟูป่าชายเลนจึงมิได้เป็นบทบาทหน้าที่ของภาครัฐแต่เพียงฝ่ายเดียว หากแต่ว่าชุมชนชายฝั่งที่มีวิถีชีวิตผูกพันกับ ทรัพยากรธรรมชาติล้วนเป็นผู้ที่มีประสบการณ์ มีความรู้และภูมิปัญญาดั้งเดิมที่ จะเข้าใจการเปลี่ยนแปลงและการใช้ประโยชน์ของทรัพยากรเป็นอย่างดี ความเข้าใจถึงคุณค่าของป่าชายเลนในการเป็นแหล่งอนุบาลสัตว์น้ำ เป็นแหล่งใช้สอยในชีวิตประจำวัน ประกอบกับทางภาครัฐได้มีนโยบายส่งเสริมการมีส่วนร่วมของชุมชนมากขึ้น มีการผลิตสื่อรณรงค์และการเรียนรู้มากมายเกี่ยวกับป่าชายเลน รวมถึงองค์กรพัฒนาเอกชนก็หันมาร่วมมือกับภาครัฐมากยิ่งขึ้น ดังนั้นการสนับสนุนการมีส่วนร่วมของชุมชนและการดำเนินการฟื้นฟูป่าชายเลนโดยชุมชนเองจึงเป็นทางออกหนึ่งของการฟื้นฟูและรักษาทรัพยากรธรรมชาติของป่าชายเลนที่มีอยู่ให้ยั่งยืนสืบต่อไป(สุวิมล และกฤษณ.2542)

 

บรรณานุกรม

สุวิมล  พิริยธนาลัย, กฤษณ  อินทรสุข.2542.การมีส่วนร่วมขององค์กรประชาชนในการจัดการฟื้นฟูทรัพยากรชายฝั่ง. ปัตตานี

บรรจง  นะแส.2545.การจัดการทรัพยากรโดยชุมชน  กรณีศึกษาจากชุมชนชาวประมงพื้นบ้านภาคใต้.สงขลา

สมบูรณ์  คำแหง.2541.สถานการณ์และปัญหาของชุมชนชาวประมงพื้นบ้านภาคใต้. สงขลา