๒๑๓.ข้อเสนอในการพัฒนากว๊านพะเยา เพื่อมุ่งก้าวต่อไปในอนาคต

     จากสภาพปัญหาของกว๊านพะเยา ที่ได้นำเสนอไปในบล็อกที่ ๒๑๒ เรื่อง "กว๊านพะเยา ปัญหาและแนวทางที่ควรจะเป็น" ที่ผ่านมา ทำให้ทราบปัญหาเกี่ยวกับกว๊านพะเยาในประเด็น ดังนี้คือ สภาพปัญหาของกว๊านพะเยา, ปัญหาระบบนิเวศวิทยา, ปัญหาการท่องเที่ยว, ปัญหาที่ดินรอบกว๊าน, ปัญหากฏหมายที่เกี่ยวข้องกับการจัดการกว๊าน และปัญหาการจัดการข้อมูลที่เกี่ยวกับงานวิจัย วิทยานิพนธ์

     ในบันทึกที่ ๒๑๓ นี้ จะได้นำแนวทางเกี่ยวกับข้อเสนอแนะการพัฒนากว๊านพะเยาในอนาคต ดังนี้

๑.แนวทางในการมีส่วนร่วมในการบริหารจัดการและการพัฒนากว๊าน

• ให้เกิดสภาพัฒนากว๊านพะเยาระดับตำบล มีหน้าที่เก็บรวบรวมข้อมูลกว๊านในระดับท้องถิ่น จัดทำแผนการจัดการลุ่มน้ำขนาดเล็กทั้งระบบ(ดิน น้ำ ป่า ปลา) เพื่อนำมากำหนดทิศทางการพัฒนากว๊านเพื่อเสนอต่อ อปท.และภาครัฐ

• จัดตั้งคณะกรรมการพัฒนากว๊านในรูปแบบของสภาพัฒนากว๊านพะเยา ที่มาจากตัวแทนของทุกภาคส่วนที่มีสัดส่วนอย่างเท่าเทียมกัน (รัฐ ประชาชน อปท. วิชาการ ธุรกิจ ประชาสังคม เยาวชน ผู้หญิง ฯลฯ) มีการคัดเลือกโดยกระบวนการประชาธิปไตย เพื่อให้เกิดการยอมรับของทุกฝ่าย

• คณะกรรมการพัฒนากว๊าน มีบทบาทหน้าที่ในการสร้างการมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วน กำหนดกรอบการพัฒนากว๊าน การจัดทำเป็นแผนยุทธศาสตร์หรือ Road Map ทั้งระยะสั้นและระยะยาว เสนอต่อจังหวัดหรือหน่วยงานอื่น ๆ เป็นกลไกในการตัดสินใจในกิจกรรม โครงการและติดตามแผนงานการพัฒนากว๊าน โดยหน่วยงานภาครัฐเป็นเพียงที่ปรึกษา ทำหน้าที่ให้ข้อคิดเห็น และจัดสรรงบประมาณในการดำเนินงาน

๒.แนวทางในการจัดการท่องเที่ยว

• แบ่งโซนในการท่องเที่ยว เช่น จากสะพานประมงถึงหลังโรงพยาบาลเป็นแหล่งท่องเที่ยว จัดพื้นที่เป็นลานกิจกรรมทางศิลปะ วัฒนธรรมท้องถิ่น ฯลฯ เช่น เรือนโบราณหน้ากว๊านควรจัดทำเป็นพิพิธภัณฑ์ ส่วนฝั่งตะวันตกเป็นแหล่งประมง เกษตรกรรม และการท่องเที่ยวเชิงนิเวศหรืออื่น ๆ ที่มีความเหมาะสม อีกทั้งเป็นการรองรับการเข้ามาของประชาคมอาเซียน เช่น กำหนดเขต/จัดโซนนิ่งในการเข้ามาลงทุนของชาวต่างชาติ

• จ้างเอกชนในลักษณะ Outsource เข้ามาจัดการเรื่องการท่องเที่ยวของกว๊านพะเยา เช่น การทำสนามบินน้ำ ลากแพท่องเที่ยว เรียนรู้จะดเรียนรู้ชุมชนต่าง ๆ รอบกว๊านพะเยา โดยภาครัฐจัดสรรงบประมาณในการดำเนินงานประจำปี

• ให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการจัดการท่องเที่ยวเชิงนิเวศในชุมชนของตนเอง โดย  -สร้างการท่องเที่ยวในชุมชน จากจุดเด่นของชุมชน เน้นการท่องเที่ยวที่เป็นการท่องเที่ยวอนุรักษ์หรือท่องเที่ยววิถีชุมชน เช่น วัดสันธาตุ โบราณสถาน หมู่บ้านเศรษฐกิจพอเพียง น้ำตก วิถีชีวิต เขตอนุรักษ์พันธุ์ปลา ท่าเรือโบราณ ภูมิปัญญาท้องถิ่นในด้านต่าง ๆ ฯลฯ โดยจัดทำเป็นเส้นทางการท่องเที่ยวแบบ ๑ วันหรือแบบพักค้างคืน เช่น เส้นทางการท่องเที่ยวของตำบลสันป่าม่วง เริ่มจากลงเรือกว๊านพะเยา ดูสินค้าโอทอป/ ชมวัดอนาลโย/ดูต้นตะเคียนยักษ์/เที่ยวน้ำตกขุนต๋อม เส้นทางท่องเที่ยวตำบลบ้านสาง เช่น วัดอนาลโย น้ำตกผาเกล็ดนาค หัตถกรรมครกบ้านงิ้ว บ้านสาง ฯลฯ,  -สร้างจุดขายของการท่องเที่ยว เช่น ปลาสัม นาบัวสาย จักสานผักตบชวา พัฒนาหาดริมกว๊าน จัดโฮมสเตย์ ขี่จักรยานสัมผัสธรรมชาติ ขี่ล้อเกี่ยนเทียมวัวชมกว๊าน ฯลฯ โดยพัฒนาศักยภาพของเยาวชนในท้องถิ่น ให้เป็นมัคคุเทศน์น้อย,  -การประชาสัมพันธ์แหล่งท่องเที่ยวต่อสาธารณะผ่านสื่อมวลชน ป้ายประกาศตามสถานที่สำคัญ สถานที่ราชการ หรือมีบูทรับนักท่องเที่ยวบริเวณหน้ากว๊านพะเยา

• ถนนรอบกว๊านฝั่งตะวันตก ควรทำไหล่ถนนให้กว้างขึ้น โดยการถมหินและปลูกต้นไม้ จัดทำที่ทิ้งขยะ และรณรงค์ไม่ให้ทิ้งขยะ มีจุดบริการประชาชน และเจ้าหน้าที่ดูแล มีการตั้งชุดอาสาออกตรวจพื้นที่ เพื่อลดปัญหาการมั่วสุมของเด็กและเยาวชนในพื้นที่สาธารณะรอบกว๊าน

• บริเวณลานกว๊าน ควรจัดให้มีกิจกรรมในเชิงสืบสานวัฒนธรรม ในรูปแบบของข่วงผญาของแต่ละอำเภอ ตำบล หมู่บ้าน เพื่อให้คนพะเยา โดยเฉพาะเยาวชนและผู้ที่สนใจมาแลกเปลี่ยนเรียนรู้ วัฒนธรรม ประเพณี อัตลักษณ์ของแต่ละท้องถิ่น

• สร้างแบรนด์ให้กว๊านพะเยา เพราะกว๊านเป็นสิ่งบ่งชี้ทางภูมิศาสตร์(เป็นแห่งเดียว ที่เดียว) ที่มีประโยชน์องค์รวม เพื่อดึงดูดนักท่องเที่ยวให้มาพักค้างคืนที่พะเยา

๓.แนวทางเกี่ยวกับกฏหมาย

• ให้มีกฏหมายเฉพาะพื้นที่ โดยทำเป็น พรบ.กว๊านพะเยา/ธรรมนูญกว๊านพะเยา มีสภาพบังคับตามกฏหมาย มีกลไกล คือสภาพัฒนากว๊านพะเยา ที่รับผิดชอบการพัฒนากว๊านพะเยา เน้นการมีส่วนร่วม โดยศึกษาจากกรณีของทะเลสาบสงขลา ซึ่งเป็นพื้นที่ควบคุมพิเศษ เช่น มีบทลงโทษผู้ฝ่าฝืน เสียภาษีให้กว๊านพะเยาโดยตรง ให้สามารถเลี้ยงตัวเองได้

• ให้ทุกภาคส่วน มีส่วนร่วมในการออกกฏหมาย/ธรรมนูญกว๊านพะเยา โดยการศึกษาวิจัยควบคุ่ไปด้วย เพื่อให้ได้ข้อกฏหมายที่มีความสอดคล้องกับสถานการณ์ปัจจุบันและท้องถิ่น

• แก้ไขกฏระเบียบของหน่วยงาน เช่น กรมประมง กรมเจ้าท่า กรมธนารักษ์ เทศบาล ฯลฯ ที่เป็นปัญหาอุปสรรคต่อการพัฒนากว๊านพะเยา การประกอบอาชีพ และวิถีของคนพะเยา ให้มีความสอดคล้องกับสถานการณ์และความต้องการของคนพะเยา

• แต่ละหน่วยงานควรมีช่องทางสื่อสาร ประชาสัมพันธ์ให้ความรู้ ข้อมูลด้านกฏหมายแก่ประชาชนให้เกิดความเข้าใจ

๔.แนวทางในการจัดระบบนิเวศกว๊านและป่าต้นน้ำ

• การกำจัดวัชพืชและผักตบชวา

• อนุรักษ์และกันเขตผักตบชวา โดยกั้นพื้นที่ส่วนหนึ่งให้เป็นแปลงผักตบชวา เพื่อนำมาใช้ประโยชน์ในการจักสานของชาวบ้านและนำวัชพืชออก

• การขุดลอกกว๊านพะเยาให้ลึก โดยใช้เรือตักดินจะดีกว่าการดูดขึ้นมาถมพื้นที่ทำให้กว๊านแคบลง

• สนับสนุนการจัดการป่าชุมชน โดยให้ชุมชนดูแล

• ส่งเสริมการทำเกษตรอินทรีย์ในบริเวณป่าต้นน้ำกว๊าน โดยลดการใช้สารเคมี และใช้ปุ๋ยที่มาจากธรรมชาติ ส่งเสริมการปลูกปอเทืองเป็นการบำรุงดินเพื่อลดการใช้สารเคมี

• ปลูกพืชน้ำ เช่น ต้นไคร้ ดอกป้าน ดอกบัว ที่สามารถเป็นอาหารและที่อยู่อาศัย ที่วางไข่ของปลาทั้งในกว๊านและลำน้ำอิง รวมทั้งปลูกต้นไม้ท้องถิ่นรอบ ๆ กว๊านพะเยาทั้งสองฝั่ง

• การจัดทำเขตอนุรักษ์พันธุ์ปลาโดยชุมชน เพื่อขยายพันธุ์ปลา ให้มีการปล่อยปลาท้องถิ่นในกว๊าน รวมทั้งการป้องกันไม่ให้มีการหาปลาโดยใช้เครื่องมือที่ผิดวิธี

• ทำฝายชะลอน้ำในเขตป่าต้นน้ำเพื่อสร้างความชุ่มชื้นให้แก่ป่าต้นน้ำ

• กำจัดลูกปลาชะโดดดยใช้แน่งตาถี่ให้ชาวประมงมีส่วนร่วในการกำจัด

• กลุ่มผู้ใช้น้ำท้ายกว๊าน ควรจัดหาพื้นที่กักเก็บน้ำโดยขุดลอกน้ำอิง กำจัดวัชชพืชที่ขวางการไหลของน้ำ เจาะน้ำบาดาล ทำแก้มลิง เพื่อเก็บกักน้ำไว้ในฤดูน้ำหลากและแก้ไขปัญหาการแย่งชิงน้ำจากกว๊าน

๕.แนวทางการม่ส่วนร่วมของกลุ่มคนที่เกี่ยวข้อง

• สร้างแกนนำ และเครือข่ายเยาวชนในลุ่มน้ำอิง หรือรอบกว๊านให้ความรู้ปลูกจิตสำนึกการรักกว๊านให้กับเยาวชน การมีส่วนร่วมในการพัฒนาของเยาวชน รวมทั้งให้ความรู้ความเข้าใจเพื่อสร้างความตระหนักรู้ถึงปัญหาที่เกิดขึ้น โดยรณรงค์เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อม เช่น วิ่งมาราธอนรอบกว๊าน

• การมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนในการอนุรักษ์ลำน้ำอิงและกว๊าน ฟื้นฟูระบบนิเวศและสิ่งแวดล้อม เช่น สนับสนุนให้เกิดการจัดการร่วมกัน และแลกเปลี่ยนความคิดเห็นของชาวบ้านเกี่ยวกับการจัดการน้ำ เช่น กลุ่มท้ายน้ำกว๊าน และกลุ่มป่าต้นน้ำกว๊านพะเยา

• ภาคประชาชนมีส่วนร่วมในการติดตาม ตรวจสอบการดำเนินโครงการ กิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนากว๊านพะเยา ผ่านกลไกต่าง ๆ รวมทั้งสื่อในรูปแบบต่าง ๆ

๖.แนวทางเวนคืนที่ดินรอบกว๊าน ที่ไม่ชัดเจนจากการออกโฉนดโดยมิชอบ

• แต่งตั้งคณะกรรมการตรวจสอบการถือครองที่ดินรอบกว๊านพะเยาที่มาจากผู้ว่าราชการจังหวัด ประมง ราชพัสดุ ที่ดิน โยธาธิการ และผังเมือง

• พิสูจน์สิทธิการถือครองที่ดินโดยร่วมกับที่ดินจังหวัดเป็นผู้ตรวจสอบ ร่วมกับชาวบ้านในพื้นที่(พยานบุคคล) รวมทั้งใช้แผนที่เดิมในการชี้วัดเขตแดน เพราะพยานบุคคลมีความเสี่ยงในการทำงาน

• การรับฟังความคิดเห็นจากชาวบ้านที่เป็นคนเฒ่าคนแก่ เพื่อให้ข้อมูลที่เป็นจริงเรื่องที่ดินรอบกว๊านพะเยาและนำที่ดินที่ออกโฉนดคืนกลับมา

• ออกกฏหมายห้ามขายที่ดินให้คนต่างชาติหรือผู้สวมสิทธิ์โดยการตรวจสอบในทุกขั้นตอน

๗.แนวทางการจัดฐานข้อมูลเกี่ยวกับกว๊านพะเยา

• คัดเลือกข้อมูลศึกษาวิจัยที่มีประโยชน์ให้ชุมชน หรือผู้ที่สนใจได้นำความรู้ไปใช้ในการจัดการกว๊าน

• ให้มหาวิทยาลัยพะเยา เป็นเจ้าภาพหลัก รับผิดชอบในการจัดทำแผนยุทธศาสตร์จังหวัดของภาคประชาชนโดยเป็น Road Map ระยะ ๕-๑๐ ปี

• สนับสนุนให้เกิดพัฒนาโจทย์การวิจัยจากลุมชน สร้างนักวิจัยท้องถิ่นที่เป็นคนในชุมชนเพื่อสร้างให้เกิดความตระหนัก และแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้นในชุมชนผ่านกระบวนการวิจัย ประเด็นทำวิจัยที่เกี่ยวกับกว๊านพะเยาที่น่าสนใจ เช่น

       -กลไกลและกฏหมาย ธรรมนูญกว๊านพะเยา และสภาประชาชน ตัวแทนของแต่ละกลุ่มที่ได้ประโยชน์จากกว๊านพะเยาคือใคร มาจากไหนบ้าง หน่วยงานไหน กรรมการได้มาอย่างไร

       -การสร้างพลังทางกกหมายให้แก่ประชาชน สร้างพลังภาคประชาชนอย่างไร กฏหมายอย่างไร

       -การสร้าง ค้นหาทุนทางสังคม บทเรียนของชุมชน เพื่อให้เกิดเครือข่ายเรียนรู้กัน และต่อยอดการทำกิจกรรมในด้านความร่วมมือทางวิชาการ สร้างทุนทางสังคม และเรียนรู้ซึ่งกันและกัน

       -การรับรู้ปัญหาของกว๊านพะเยาจากคนกลุ่มต่าง ๆ

       -การพัฒนาช่องทางการสื่สารในการจัดการกว๊านพะเยา

     นี้เป็นภาพโดยรวมของการนำเสนอประเด็น เพื่อต้องการให้คนปฏิบัติต่อกว๊านพะเยาอย่างยั่งยืนต่อไปในอนาคต...