สมัยโบราณ ปัญหาใหญ่ด้านปัจจัยสี่คือความขาดแคลน เวลานี้โลกเราเผชิญศึกสองหน้า คือทั้งขาดแคลนและมีมากเกิน ทำให้เกิดปัญหาการบริโภคมากเกินมากกว่าปัญหาขาดแคลน เป็นสภาพบริโภคมากเกินจากปัญหาเชิงโครงสร้าง อันได้แก่โครงสร้างทางเศรษฐกิจ ที่มุ่งสร้างการเติบโตทางเศรษฐกิจ เหนือสุขภาวะของมนุษย์
วันอาทิตย์ที่ ๒๖ มิ.ย. ๕๔ ผมไปร่วมประชุม AAR ของทีมไทยที่ไปร่วมประชุม WHA 64 ตลอดทั้งวัน เป็นการเลือกจัดลำดับความสำคัญของชีวิตระหว่างการนอนตากอากาศที่เกาะสมุย อยู่ที่ W Retreat ที่แสนสุขสบายกาย เลือกกลับมาประชุม WHA AAR เพื่อเสพปัญญา ผมเลือกให้ความสำคัญต่อการเสพปัญญาเหนือเสพสุขทางกาย
ในการประชุม WHA 64 มีการเน้นความสำคัญของการต่อสู้กับโรคกลุ่ม NCD (Non-Communicable Diseases - โรคไม่ติดต่อ ซึ่งคิดให้ลึกๆ จะเห็นว่าติดต่อ แต่ไม่ใช่โดยเชื้อโรคที่เป็นสิ่งมีชีวิต) ซึ่งเกิดจากปัญหาลีลาชีวิต (lifestyle) ของมนุษย์ในปัจจุบัน ที่บริโภคมากเกิน และระบบตลาดผลักดันให้มีสิ่งบริโภคมากเกิน และหลอกล่อชักจูงให้เราบริโภคให้มากๆ เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจ กลายเป็นว่าเศรษฐกิจสำคัญกว่าความสุขของผู้คน
เราถูกสั่งสอนมาแต่เล็ก ว่าชีวิตของคนเราสิ่งสำคัญที่สุดคือปัจจัยสี่ ได้แก่อาหาร เครื่องนุ่งห่ม ที่อยู่อาศัย และยารักษาโรค จะเห็นว่าสมัยก่อนเราเผชิญปัญหาขาดแคลน แต่เวลานี้กลายเป็นเผชิญปัญหาบริโภคมากเกินไปเป็นส่วนใหญ่ แม้แต่คนจนก็บริโภคบางปัจจัยมากเกิน เราจะเห็นว่าคนจนจำนวนไม่น้อยอ้วนผิดปกติ
คำว่า “บริโภคมากเกิน” ในสมัยปัจจุบัน ต้องแยกแยะลงไปในรายละเอียด คือต้องใช้ปัญญา ความรู้ และทักษะบางด้าน เพื่อกำกับการบริโภคของตัวเราเอง และของผู้คนในสังคม ให้อยู่กับความพอดี ดังตัวอย่างการบริโภคอาหารของประชาชนของสหรัฐอเมริกาโดยทั่วไป เป็นการบริโภคที่ผิดสุขลักษณะอย่างยิ่ง คือกินอาหารกระป๋องเป็นพื้น เพราะสะดวกและราคาถูก อาหารเหล่านี้เต็มไปด้วยน้ำมัน เกลือ และน้ำตาล ทำให้คนอเมริกันอ้วน ไขมันเกิน เป็นโรคความดันโลหิตสูงและเบาหวานมากมาย นี่คือตัวอย่างของการบริโภคอาหารมากเกิน รูปแบบหนึ่ง ของคนฐานะยากจน
เรื่องเครื่องนุ่งห่ม เราจะเห็นร้านขายเสื้อผ้าและของใช้กระจุกกระจิกตามที่ต่างๆ ทั่วไปหมด เป็นสินค้าราคาไม่แพง สำหรับชาวบ้านทั่วไป ที่กระตุ้นการนุ่งห่มตามแฟชั่น ทำให้ปัจจัยสี่ด้านเครื่องนุ่งห่มถูกบริโภคเกินพอดีในนามของแฟชั่น
เรื่องยารักษาโรค ก็ถูกทำให้มีการบริโภคมากเกินพอดี ในนามของยาและอาหารเสริมเพื่อสุขภาพ รวมทั้งการใช้เล่ห์กลสร้างอุปสงค์เทียมขึ้นมา ทำให้มีการใช้ยาในคนที่ไม่ควรได้รับยานั้น เช่นกรณียาโรคจิต ตามข่าวนี้
ในขณะที่คนยากคนจนไม่มีที่จะซุกหัวนอน เราได้ยินโฆษณาขายคอนโดหรือบ้านหรู ราคาเริ่มต้นที่ ๕๐ ล้าน ๑๐๐ ล้าน เป็นตัวอย่างของการบริโภคเกินพอดีด้านที่อยู่อาศัย
สมัยโบราณ ปัญหาใหญ่ด้านปัจจัยสี่คือความขาดแคลน เวลานี้โลกเราเผชิญศึกสองหน้า คือทั้งขาดแคลนและมีมากเกิน ทำให้เกิดปัญหาการบริโภคมากเกินมากกว่าปัญหาขาดแคลน เป็นสภาพบริโภคมากเกินจากปัญหาเชิงโครงสร้าง อันได้แก่โครงสร้างทางเศรษฐกิจ ที่มุ่งสร้างการเติบโตทางเศรษฐกิจ เหนือสุขภาวะของมนุษย์
ทักษะชีวิตที่สำคัญของมนุษย์ในศตวรรษที่ ๒๑ จึงได้แก่ปัญญาเอาชนะความฟุ่มเฟือย
