สรุปบทเรียน วิชา Health Management System
ผศ.ดร.นพ. ปัตพงษ์
วันที่ 7 ม.ค. 54
หัวข้อ Community Participation in Health Development
“การมีส่วนร่วมของประชาชนในการพัฒนาสุขภาพ”
- อาจารย์ ให้นักศึกษาแลกเปลี่ยนประสบการณ์ของแต่ละคนในเรื่องดังกล่าว ทั้งด้านบวกและด้านลบหรือด้านอื่นๆ ที่ผ่านมา
- คุณ นวลฉวี กล่าวถึงประสบการณ์ที่ได้ทำร่วมกับ อบต. ในการตรวจคนไข้เบาหวานที่คนไข้ไม่ต้องมารอตรวจเลือดที่โรงพยาบาล ได้ทำการขอความร่วมมือกับอบต.โดยชี้ให้เห็นถึงปัญหาความแออัดในการรอตรวจเลือดของคนไข้ จนทำให้ อบต.ในแต่ละ PCU. ยอมลงทุนซื้อเครื่องตรวจน้ำตาลมอบให้แต่ละ PCU. สามารถตรวจได้เอง จะเห็นว่า อบต. หันมาลงทุนด้านสุขภาพมากขึ้น
- คุณปราณี พูดถึงปัญหาขยะของชุมชนหนึ่งในเขตความดูแล แล้วนำเอาปัญหาไปพูดคุยกับเทศบาล+ประชาชน ทำให้เกิดแนวคิดเรื่อง ธนาคารขยะ เพื่อช่วยกำจัขยะและนำมาซึ่งรายได้ของชุมชนส่วนหนึ่ง
- คุณวราวัชร์ พูดถึง การพานักศึกษาทันตแพทย์ไปทำโครงการทันตกรรมโรงเรียน แล้วพบปัญหาโรคฟันผุในเด็กนักเรียนไม่ลดลง แม้ว่ามีการจัดทำโครงการต่อเนื่องมา5ปี ทำให้นักศึกษาคิดที่จะให้ผู้ปกครอง+ครูที่โรงเรียน มาเสวนากัน เพื่อหาวิธี แก้ไขเรื่องโรคฟันผุ..จนเป็นที่มาของโครงการแปรงฟันให้ลูกที่บ้าน ตอนเช้าและก่อนนอน
- คุณเชาวลิต พูดถึง โครงการครอบครัวเข้มแข็ง ...ต่อยอกถึง โครงการงานศพ..งดเหล้า โดยใช้พระเข้ามามีส่วนร่วมในการแก้ไขปัญหาดังกล่าว
- คุณสุพิศ พูดถึง ผู้บริการระดับสูงมีส่วนสำคัญในการช่วยให้เกิดการมีส่วนร่วมของชุมชนได้ โดยในพื้นที่ที่รับผิดชอบ ผู้บริหารกำหนดเป็นนโยบายเลยว่า ทุกชุมชนต้องมีประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมทุกๆโครงการ
- คุณ ศตพร พูดถึงการแก้ไขปัญหาในพื้นทีโดยชาวบ้าน เรื่องโรคไข้เลือดออก ช่วยกันวิจัยหาสาเหตุของเรื่องดังกล่าว แต่จากบทเรียนนี้ คิดว่าไม่ได้มาจากความคิดของชาวบ้าน น่าจะมาจากเจ้าหน้าที่สาธารณสุข ไปชี้นำ แล้วระดมชาวบ้านมาทำโครงการดังกล่าว ซึ่งไม่คิดว่าจะยั่งยืน ในส่วนนี้อาจารย์เสริมว่า ดัชนีตัวหนึ่งที่จะชี้วัดความมีส่วนร่วมคือ.......ถามว่า ยั่งยืนไหม? มีการเกิดความเป็นเจ้าของหรือไม่? ถ้าจะให้ยั่งยืน อาจารย์สรุปว่า ควรจะต้องมีการสร้างให้เกิดความเป็นเจ้าของด้วย
- คุณนันทวรรณ พูดถึงการลดอุบัติเหตุจราจร โดยให้ตำรวจมีส่วนร่วม แก้ไขปัญหาเชิงรุก โดยการตั้งด่าน ตรวจจับ เมาแล้วขับ+การรัดเข็มขัดนิรภัย+จับมอเตอร์ไซด์ที่ไม่สวมหมวกกันน๊อก ซึ่งเป็นการป้องกันเชิงรุก อื่นๆ
- อาจารย์สรุปว่า เกิดการมีส่วนร่วมอย่างได้ผล ........จะเกิดความยั่งยืน
- อาจารย์ให้ดู วิดีทัศน์ เรื่องคนพิการที่ชื่อ คุณ สมหวัง ที่ประชาชนและเครือข่ายคนพิการ มาชวยกันแก้ไขปัญหาเรื่องส้วมและกำลังใจในการดำเนินชีวิต ให้คุณสมหวังต่อสู้และพร้อมที่ดำเนินชีวิตได้ช่วยเหลือตัวเองได้ในระดับหนึ่ง จากแต่ก่อนที่ไม่สามารถพึ่งตนเองได้เลย เกิดขบวนการที่เรียกว่า “Synergy” (ทวีพลัง) จากชมรมผู้พิการด้วยกันเอง
- ดู วีดิทัศน์ เรื่อง ความเจริญ....ทำให้เกิดความเสื่อมหลายๆด้าน เช่น - โรคมะเร็ง โรคหัวใจ โรคจิต สภาพแวดล้อมถูกทำลาย อื่นๆ ทำให้เกิดคำถามว่า ทำไมยิ่งพัฒนา แล้วยิ่งป่วย+มีแต่ปัญหา คุณภาพชีวิตแย่ลง ทำให้จำเป็นต้องมี “กระบวนการพัฒนานโยบายสาธารณะแบบมีส่วนร่วม” ซึ่งประเทศไทยมี กำหนดไว้ใน พรบ.สุขภาพแห่งชาติ ให้มีสมัชชาสุขภาพแห่งชาติ ที่จะเป็นเวทีในการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นในเรื่องนโยบายสาธารณะต่างๆ ที่จะกระทบกับประชาชนในวงกว้าง
- การมีส่วนร่วมของประชาชน ใน HIA บทเรียนจากต่างประเทศและประเทศไทย ซึ่งขั้นตอนในการทำ HIA ประกอบด้วย
- Screening
- Scoping ( Public)
- Assessing
- Reviewing(Public)
- Influencing
- Monitoring
- ซึ่งขบวนการทั้ง 6 ข้างบนจะใช้หลักการ สามเหลี่ยมเขยื้อนภูเขาของอาจารย์ ประเวศ เช่นเคย ซึ่งประกอบไปด้วย
- สร้างความรู้หรือการทำงานวิชาการ
- การขับเคลื่อนสังคม
- การเชื่อมโยงกับนโยบาย
- กระบวนการนโยบาย......กระบวนการวิจัย.......โดยใช้ Evidence – Based Policy ประเทศไทย มีวัฒนธรรมอำนาจ นโยบายส่วนใหญ่จะมาจากผู้มีอำนาจ ทำให้มีการฉ้อฉลกันมาก
- บทเรียนของไทย อาจารย์ได้ยกตัวอย่างหลายๆกรณีในประเทศไทย ดังนี้ - การทำเหมืองแร่ทองคำ จ.เลย ทำให้เกิผลกระทบกับสิ่งแวดล้อมเป็นจำนวนมาก
- ต่างประเทศ เช่น การสร้างเขื่อน ในประเทศ แคนาดา สร้างเขื่อนกั้นลำน้ำ เกิดผลต่างๆมากมายเช่น - มีการลงทุนถึง 6500 ล้านเหรียญ
- ผลิตไฟฟ้าใช้เอง และส่งขายให้ USA
- ผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสังคม
- แผนการปกป้องสิ่งแวดล้อม(5%ของงบลงทุน)
- แผนการกำกับติตามจนถึงปี 2040 อื่นๆ
- ข้อสังเกต - ใช้เวลารับฟังความคิดเห็นอย่างต่อเนื่อง นานมากกวา 5 ปี
- ให้ความสำคัญกับชนกลุ่มน้อย .....มีการทำสัญญาด้วย
- ใช้หลายรูปแบบ โดย จัดประชุมรับฟังความคิดเห็น
จัดประชุมเชิงปฏิบัติการ
สัมภาษณ์ สำรวจ เปิดช่องให้ส่งความคิดเห็นในภายหลัง รวบรวมข้อมูลจากหลากหลายทิศทาง
- กรณี ประเทศ ออสเตรเลีย จะสร้างสนามบิน ต้องมีการชี้แจงวัตถุประสงค์ ขอบเขตชุมชนที่ได้รับผลกระทบ วิธีการเก็บรวบรวมข้อมูล หลากหลายวิธี อื่นๆ
- ประเด็นทางสุขภาพที่สำคัญ ที่ควรคิดถึง ประกอบด้วย
- การจ้างงานและการท่องเที่ยว
- การจราจรคับคั่ง
- อุบัติเหตุ
- มลพิษ
- เสียงรบกวน
- โรคติดต่อ
- คุณภาพของอากาศ+น้ำ อื่นๆ ข้อสังเกต ใช้หลายวิธีในการหาข้อมูล
- กรณี เหมืองเพชรใน ประเทศ แคนาดา 25 ปี ทั้งใต้ดิน+บนดิน
คำนึงถึงผลกระทบระยะยาว ทำสัญญาในประเด็นตางๆ การแบ่งปันรายได้ให้ท้องถิ่น
ปัจจัยกำหนดสุขภาพ( Determinants of Healths)
ประกอบไปด้วย
การมีงานทำ การศึกษา เครือข่ายการช่วยเหลือทางสังคม
รายได้+
สถานะทางสังคม สุขภาพ=สุขภาวะ สิ่งแวดล้อมทางกายภาพ
การพัฒนาในวัยเด็ก
พฤติกรรมสุขภาพ
และทักษะชีวิต บริการสุขภาพ ปัจจัยชีววิทยา+กรรมพันธุ์
( ที่มา Kwiatkowski และคณะ 2001)
ซึ่งจะมีการประเมินทุกๆองค์ประกอบถึงผลกระทบในแต่ละส่วนก่อนทำโครงการ+นโยบายต่างๆ ในการประเมิน HIA
- อาจารย์ยกกรณีศึกษาเพิ่มเติม เรื่อง HIA ของโรงไฟฟ้าชีวะมวลจากแกลบ จ.นครสวรรค์ พบว่า ฝุ่นจากโรงงานอาจจะทำให้ข้าวลีบ.......โรงงานตกลงจะหยุดทำงานในช่วงที่ชาวบ้านทำนาปี ทำให้เกิดการประนีประนอมกับชาวบ้าน HIA ป่าชุมชน จ.เลย ที่ห้ามชาวบ้านเข้าไปหาหน่อไม้ในป่าชุมชนดังกล่าว แต่ชาวบ้านทำการหาข้อมูลมาว่าถ้าห้ามหาหน่อไม้ ชาวบ้านจะสูญเสียรายได้ถึง เดือนละ 2,000,000 บาท รัฐบาลต้องชดเชยให้ ในที่สุดก็ต้องยอมให้ชาวบ้านเข้าไปหาหน่อไม้ได้เหมือนเดิม
วิเคราะห์และเปรียบเทียบกรณีการทำ HIA ในต่างประเทศ+ประเทศไทย
ต่างประเทศ ไทย
วัตถุประสงค์ ปกป้องสังคม เพื่อให้ผ่านเกณฑ์
ระยะเวลา นาน สั้น
กลุ่มประชาชน กว้าง แคบ
กรอบประเด็น กว้าง เริ่มกว้าง
การนำเสนอข้อมูล เพียงพอ จำกัด
หลายรูปแบบ
การจัดเวที หลายครั้ง น้อย
งบประมาณ มาก น้อย
การประเมินผล พึงพอใจ ไม่พึงพอใจ
WHY? การมีส่วนร่วมของสาธารณะในการกำหนดขอบเขตและแนวทางการประเมิน
- เป็นเครื่องวัดระดับความห่วงกังวล+การมีส่วนร่วมในการตัดสินใจ
- ลดปัญหาความขัดแย้ง
- ทำให้เกิดการเรียนรู้สร้างความสามารถในการดำรงชีวิตให้มีสุขภาพดี
- การพัฒนายุคใหม่ คำถามต่อทิศทางการพัฒนา - มีเป้าหมายในการพัฒนาอะไรบ้าง - มีทางเลือกเชิงนโยบาย - เกิดผลกระทบอะไรบ้าง - ควรจะตัดสินใจอย่างไร - ใครควรจะทำอะไรบ้าง
- เมื่อประเมินเสร็จแล้ว ควรเอาผลประเมินมาคุยกับ ชาวบ้าน ซึ่งควรมีการประเมิน 11 ข้อดังต่อไปนี้
ผลกระทบ+/- ขนาดพื้นที่ สิ่งที่ประชาชน มาตรการ
และความ ยังห่วงกังวล ที่เจ้าของ
รุนแรง โครงการ
ควรดำเนินการ
- ทรัพยากรธรรมชาติ
- วัตถุอันตราย
- ของเสีย
- การรับสัมผัสในสารพิษ
- อาชีพ+การจ้างงาน
- ความสัมพันธ์ของชุมชน
- มรดกทางศิลปวัฒนธรรม
- กลุ่มเสี่ยงพิเศษ
- ระบบบริการสาธารณสุข
10. สาธารณูปโภค
11. อื่นๆ
เมื่อประเมินแล้ว.......เสนอทางเลือก การพัฒนาเชิงนโยบาย - เป้าหมาย/ดัชนี
- วิธีการ
- ขนาด/พื้นที่
- เทคโนโลยี/เงินลงทุน
- การจัดการ/กฎระเบียบ
- คน/องค์การรับผิดชอบ
* การบริหารจัดการกระบวนการประเมินผลกระทบที่ควรจะเป็น ผู้รับผิดชอบดำเนินการอาจจะมีหลายทีม
* การวิเคราะห์การะบวนการนโยบาย
1. ส่งต่อให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องไปพิจารณา
2. ผู้มีส่วนได้เสีย
3. ขั้นตอนการตัดสินใจที่เป็นทางการ/กฎหมาย
4. จังหวะเวลา ช่องทาง และโอกาสทางนโยบาย
* วิธีรวบรวมข้อมูล
- ใช้ข้อมูลที่มีอยู่
- เก็บข้อมูลใหม่ ........แล้วทำการวิเคราะห์และสังเคราะห์
สร้าง ฉากจำลอง (scenario) การคาดการณ์(forecasting) การสร้างแบบจำลองทางคณิตศาสตร์ ผลประโยชน์ วิเคราะห์ต้นทุน-กำไร การประเมินผล อื่นๆ
เมื่อประเมินแล้วต้องเสนอ ทางเลือกอื่นๆ
- การทบทวนโดยสาธารณะ (Public Review)
- การทบทวนรายงานและผลประโยชน์ โดย คชก.(EIA) คณะกรรมการอิสระ โดยประชาชน
* Jame Fishin 2008 ทำการวิจัยเรื่อง “Deliberate Opinion Polls” (การพิจารณาอย่างใคร่ครวญรอบด้าน) มีขบวนการดังนี้
1. Random sampling of population
2. Hold a conference
3. Experts present pro&con
4. Small group discussion
5. Asking experts
6. Repeat steps 3-5
7. Poll (Voting)
ผลักดันนโยบาย หาความสมดุล – ระหว่างผู้เชี่ยวชาญกับชาวบ้าน
- โครงการเล็ก/ใหญ่
- คนที่ได้รับผลกระทบมาก/น้อย
- ใช้ระบบตัวแทนหรือไม่
- เป็นตัวแทนจริงหรือไม่
- คนได้ประโยชน์/เสียประโยชน์
“ทำให้เกิดปัญญาของพลเมือง”
