คนไทยมักมีนิสัยลืมง่าย เมื่อมีสิ่งใหม่เข้ามาก็มักจะลืมเรื่องเก่าที่บางครั้งเคยให้ความสนใจอย่างมากและแสดงออกทางความรู้สึกอย่างชัดเจน วันนี้ผู้เขียนเลยอยากนำเอาเรื่องที่เคยกล่าวถึงในบทความที่เคยเขียนไว้ “โรฮิงญา ปัญหานี้แก้อย่างไรดี” มาเขียนสานต่อ จึงได้นำเสนอเรื่องคนไร้สัญชาติ คนไร้สัญชาติคืออะไร มานะ งามเนตร์ กล่าวถึงความหมายไว้ว่า คนไร้สัญชาติ คืออะไร ขอเรียนให้ทราบเบื้องต้น ก่อนว่า การจัดกลุ่มสถานภาพบุคคลของสมาชิกในสังคมไม่ว่าจะเป็นของประเทศไทยหรือ ประเทศอื่นๆ ต่างมีหลักการของกฎหมายระหว่างประเทศว่าด้วยแผนกคดีบุคคล เป็นหลักกันมาเป็นร้อยๆ ปีมาแล้ว คนไร้สัญชาติ ก็เป็นมนุษย์คนหนึ่งที่ต้องได้รับสิทธิ ตามหลักการสิทธิมนุษยชน การแบ่งสมาชิกในสังคมตามสถานะของบุคคล แบ่งได้เป็น 1. คนชาติ (National) หมายถึง พลเมืองที่ประเทศนั้นให้การรับรองว่าเป็นผู้อยู่ในการควบคุมของประเทศนั้นๆ ได้แก่ ผู้มีสัญชาติของประเทศนั้น คนต่างด้าวผู้ที่ได้รับอนุญาตให้อยู่ในประเทศนั้นอย่างถาวร 2. คนต่างด้าว (Aliens) หมายถึง บุคคลที่ยังไม่มีสัญชาติของประเทศนั้นหรือคนต่างด้าวผู้ที่ได้รับอนุญาตให้อยู่ในประเทศนั้นแบบชั่วคราว 3. คนไร้สัญชาติ (Statelessperson) หมายถึง บุคคลที่ไม่สามารถระบุได้ว่า เป็นผู้มีสถานะที่เป็นสมาชิกของประเทศใด หรือไม่มีประเทศใดรับว่าเป็นสมาชิกหรือเคยเป็นสมาชิกของประเทศ จากประสบการณ์การทำงานกับเรื่องลักษณะนี้ อาจจะมีทั้งคนต่างด้าวจริงๆ และผู้ที่มีฐานะทางกฎหมายที่เป็นผู้มีสัญชาติไทย เพียงแต่ยังไม่มีการพิสูจน์ หรือไม่มีโอกาสพิสูจน์ หรือไม่มีพยานหลักฐานในการพิสูจน์ ซึ่งถือว่าเป็นการริดลอนสิทธิความเป็นผู้มีสัญชาติไทย ทำให้เสียโอกาสใช้สิทธิต่างๆ อย่างมาก ในกลุ่มของคนไร้สัญชาติ อาจจะเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า คนไร้รัฐก็ได้ เพราะบางคนมีเชื้อชาติที่ยังคงเอกลักษณ์ของชนชาติอย่างชัดเจน เพียงแต่ในเวลานี้ชนชาตินั้น ๆอาจไม่มีองค์ประกอบของคำว่า รัฐ นั่นคือ ไม่มีพื้นที่ที่บ่งบอกถึงความเป็นอาณาเขต ไม่มีแม้แต่อธิปไตยที่จะหาสิ่งที่มารับรองว่า เป็นสมาชิกของรัฐใดๆ ได้ โดยในปัจจุบัน ได้มีการออกระเบียบว่าด้วยการจัดทำบัตรผู้ไม่มีสัญชาติไทยขึ้น ซึ่ง กลุ่มบัตรสีประเภทต่างๆ จะได้รับการจัดทำบัตรประเภทใหม่นี้ทั้งหมด แต่ สิ่งที่ไม่มีการเปลี่ยนแปลง คือ เลขประจำตัวประชาชน ซึ่งยังคงเลขกลุ่มต่างๆ เอาไว้ อีกทั้งนโยบายในการจัดการปัญหาและพัฒนาสถานะก็มิได้มีการเปลี่ยนแปลงแต่ อย่างใด จึงอาจสรุปได้ว่า การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้มีขึ้นเพื่อเปลี่ยนลักษณะของบัตรประจำตัวเท่านั้น เพื่อมิให้เกิดความสับสันในกรณีพบบัตรสีต่างๆ หลายประเภทนั่นเองรูปแบบบัตรผู้ไม่มีสัญชาติไทย การเปลี่ยนแปลงที่สำคัญของแนวคิดในการจัดการปัญหาสถานะบุคคล ได้เกิดขึ้นอีกครั้งโดยเป็นวาระระดับสภาความมั่นคงแห่งชาติเป็นผู้กำหนดขึ้น คือ "ยุทธศาสตร์การจัดการปัญหาสถานะและสิทธิของบุคคล เมื่อวันที่ ๑๘ มกราคม พ.ศ.๒๕๔๘" ฉะนั้นการแก้ปัญหาของรัฐบาลเกี่ยวกับการไร้สัญชาติโดยการกำหนดให้มีบัตรประชาชนก็เป็นส่วนหนึ่งของการแก้ปัญหาแต่ปัญหาที่ตามมาซึ่งยังคงมีทางตันคือเมื่อคนที่เป็นต่างด้าวเข้ามาใช้ชีวิตในประเทศไทนแน่นอนย่อมเกิดปัญหาในเรื่องของเชื้อชาติ การกลืนของวัฒนธรรมและที่สำคัญคือความเกี่ยวข้องด้านนโยบายและความมั่นคง สุริชัย หวันแก้ว (อ้างในสถาบันยุทธศาสตร์ สถาบันความมั่นคงแห่งชาติ) ถึงความสำคัญของนโยบายต่อคนชายขอบในสายตาของสถาบันยุทธศาสตร์ สภาความมั่นคงแห่งชาติ นั่นถือว่ากุญแจสำคัญของอนาคตที่ยั่งยืนของสังคม ข้อเท็จจริงได้แก่ คนชายขอบจำนวนมากเป็น “คนชายชอบ” โดยไม่มีโอกาสมีส่วนร่วมและไม่สามารถปรับตัวกับการเปลี่ยนแปลงการพัฒนาได้ทัน หรือยังมีข้อจำกัดอยู่มาก นอกจากนี้โครงการพัฒนาพื้นที่ชายแดนคิดและเน้นหนักแต่ความเจริญด้านวัตถุและความคุ้มค่าทางเศรษฐกิจขาดการมองในมิติเชิงวัฒนธรรมคือ “คน” และวิถีชุมชนของทั้งสองฝั่งเป็นจุดหมายด้วย จึงต้องมีวิธีคิดซึ่งเอาความเจริญทางวัตถุรวมเข้าไว้กับวิถีชีวิตคนชายแดนที่จะมีโอกาสได้รับผลประโยชน์โดยตรงและการปรับวิถีชีวิตกับการเปลี่ยนแปลงคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น การป้องกันวิถีชีวิตคนชายแดนหรือชายขอบ เป็นเรื่องจำเป็นเร่งด่วนที่จะต้องทำให้พี่น้องร่วมชาติมีความปลอดภัย มีความสงบสุขและสามารถปรับวิถีชีวิตให้สอดคล้องกับการเปลี่ยนแปลงของสังคมใหญ่ เพราะหากไม่สามารถปรับตัวและไม่สามารถทำให้คนเหล่านี้มีอนาคต มีความมั่นใจ จะทำให้เกิดปัญหาต่อความมั่นคงที่ร้านแรง ดังนั้นการจัดการปัญหาจึงต้องให้ทุกฝ่ายร่วมมือกันทั้งองค์กรภาครัฐ และหน่วยงานที่มีส่วนเกี่ยวข้อง ทบทวนโครงสร้างและสถาบันต่าง ๆ และวัฒนธรรม ปรับนโยบายมาตรการที่เกี่ยวข้องกับคนชายขอบ โดยให้ความสำคัญกับต้นเหตุ และหาทางป้องกันทั้งในเชิงนโยบายและในภาคปฎิบัติ กำหนดยุทธศาสตร์ที่สอดคล้องกับแนวทางการแก้ปัญหา ส่วนหนึ่งคนทำให้คนไร้สัญชาติที่เข้ามาในประเทศไทย เป็นปัญหาที่ยังคงมีทางออกได้เสมอ
หยาดพิรุณนาชัยสินธุ์อาจารย์ประจำหลักสูตรรัฐประศาสนศาสตร์มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนดุสิตศูนย์ตรัง
