แผนชุมชน แผนแก้ปัญหาชุมชนที่แท้จริง
เทคนิคการจัดกิจกรรมการเรียนรู้แผนชุมชน (4)
ศุภัชณัฏฐ์ หลักเมือง
ผู้อำนวยการสถานศึกษา (เชี่ยวชาญ) กศน.อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์
E-mail : [email protected]
*******************
แนวทางการจัดกิจกรรมการเรียนรู้แผนชุมชน (ต่อ)
นอกจากนั้น การรวบรวม และการสังเคราะห์ข้อมูลนี้ ครู / วิทยากรและแกนนำชุมชนอาจใช้วิธีการจัดเวทีชาวบ้าน ซึ่งมีขั้นตอนสำคัญ ๆ ดังนี้
1. ทีมปฏิบัติการรวบรวม และสังเคราะห์ข้อมูลร่วมกับแกนนำชุมชนศึกษาข้อมูลของครัวเรือนไปพร้อม ๆ กันโดยแบ่งว่าในชุมชน จะมีกี่กลุ่มอาจแบ่งตามอาชีพหรือกลุ่มกิจกรรมก็ได้
2. เชิญตัวแทนครัวเรือนในแต่ละกลุ่มดังกล่าวมาพูดคุยกัน
3. ทีมปฏิบัติการรวบรวม และสังเคราะห์ข้อมูล นำกรอบประเด็นที่ต้องการได้ข้อมูลมาพูดคุย และกระตุ้นให้ผู้ร่วมเวทีได้เล่าถึงข้อมูล
4. ทีมปฏิบัติการรวบรวม และสังเคราะห์ข้อมูล คอยจดบันทึกข้อมูลจากการพูดคุยในเวทีไว้
วิธีการนี้ ถือเป็นการได้ข้อมูลอีกวิธีหนึ่งที่มีความรวดเร็ว และเป็นข้อมูลที่เป็นจริงมากเพราะพูดคุยพร้อม ๆ กันหลายครัวเรือน เป็นการช่วยตรวจสอบข้อเท็จจริงของข้อมูลด้วยและกระบวนการพูดคุยในเวที จะเป็นการกระตุ้นให้เกิดการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ซึ่งกันและกัน (แต่เหมาะสำหรับข้อมูลในภาพรวมของชุมชน / หมู่บ้านเท่านั้น ไม่สามารถให้รายละเอียดระดับครัวเรือนในเวทีได้)
กิจกรรมที่ 4 การวิเคราะห์ข้อมูล และรับรู้ข้อมูลร่วมกันวัตถุประสงค์เพื่อให้แกนนำชุมชน และตัวแทนครัวเรือน ได้ร่วมกันวิเคราะห์ข้อมูล และรับรู้ข้อมูลของชุมชนร่วมกัน และได้เรียนรู้สภาพปัญหาที่แท้จริงของชุมชนด้วยตนเอง จากผลสังเคราะห์ข้อมูล และการวิเคราะห์ข้อมูล
วิธีการขั้นตอนนี้ จะเป็นขั้นตอนที่สำคัญที่สุดกว่าทุกขั้นตอนที่กล่าวมา จะเป็นการรับรู้ข้อมูลที่ได้จากการลงเก็บรวบรวมในพื้นที่มาแล้ว การรวบรวม และการสังเคราะห์ของแกนนำชุมชนและพี่เลี้ยง มีวิธีการดังนี้
1. แจ้งให้ตัวแทนครัวเรือนละ 1 คน เข้าร่วมประชุมเพื่อมาพิจารณาข้อมูลที่ได้จากการรวบรวม และการวิเคราะห์ร่วมกัน เพื่อให้เกิดการวิพากษ์วิจารณ์ หาจุดอ่อน จุดแข็งและแนวทางการแก้ไขปัญหาของชุมชน เพื่อนำไปสู่การกำหนดอนาคตของชุมชนร่วมกัน
2. ผู้เข้าร่วมประชุมได้มองเห็นชุมชนในมิติต่าง ๆ เช่น ตัวเลขหนี้สิน รายได้ รายจ่าย พื้นที่ทำการเกษตร และปัญหาทุกอย่างที่จะแสดงออกมาจากข้อมูล
3. สมาชิกผู้เข้าร่วมประชุมวิพากษ์วิจารณ์ หาจุดอ่อน จุดแข็งและแนวทางการแก้ไขปัญหาของชุมชน และบันทึกแนวทางการแก้ไขนั้นเป็นร่างแผนของชุมชนที่เน้นการพึ่งพาตนเองมากที่สุด ในร่างแผนอาจเป็นแผนที่ชุมชนสามารถดำเนินการได้เอง แผนที่หน่วยงานที่เกี่ยวข้องร่วมกันกับชุมชนดำเนินการ และแผนที่ต้องขอรับการสนับสนุนจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องภายนอก
ขั้นตอนที่ 3 การกำหนดวิสัยทัศน์ของชุมชน และการยกร่างแผนชุมชน
วัตถุประสงค์เพื่อให้แกนนำชุมชน ได้มีส่วนร่วมกันกำหนดเป้าหมายการพัฒนาชุมชนโดยใช้ แผนชุมชนเป็นเครื่องมือ และการผลักดันให้การจัดทำแผนชุมชนบรรลุตามวัตถุประสงค์และเป็นกระบวนการต่อเนื่องในชุมชน จำเป็นต้องมีผู้รับผิดชอบ ซึ่งคนไม่ใช่คนใดคนหนึ่งในชุมชน หรือเฉพาะผู้ใหญ่บ้าน คณะกรรมการหมู่บ้าน หรือสมาชิกองค์การบริหารส่วนตำบลเท่านั้น ในการที่จะผลักดันแผนชุมชน จะบรรลุเป้าหมายได้ ต้องมีองค์กรรองรับโดยการก่อตั้ง “สภาผู้นำชุมชน” ขึ้นมา โดยประกอบไปด้วยตัวแทนของกลุ่มคนต่าง ๆ ในชุมชน เช่น ตัวแทนกลุ่มอาชีพ ตัวแทนกลุ่มกิจกรรม ตัวแทนกลุ่มผู้สูงอายุ และตัวแทนกลุ่มเยาวชน เป็นต้น เพื่อทำหน้าที่ผลักดันให้แผนชุมชนเป็นแผนที่มีชีวิตชีวา และเป็นกระบวนการต่อเนื่องอยู่ในชุมชน ขั้นตอนนี้ประกอบด้วย 2 กิจกรรม ดังนี้
กิจกรรมที่ 1 การกำหนดวิสัยทัศน์และการยกร่างแผนชุมชน มีวิธีการ ดังนี้
1. ครู / วิทยากรทบทวน “ร่าง” วิสัยทัศน์การพัฒนาชุมชน ตามองค์ประกอบที่ร่วมกันคิดในเวทีการเรียนรู้ที่ผ่านมา แบ่งกลุ่มสมาชิกออกเป็น 5 - 7 กลุ่ม (พิจารณาตามจำนวนสมาชิกผู้ร่วมเวที) ให้สมาชิกกลุ่มย่อย ระดมความคิดเห็นเพื่อยกร่างแผนชุมชน โดยใช้เทคนิคการตั้งคำถามว่า “เราจะมีวิธีการสำคัญ ๆ หรือแนวทางหลักอะไรบ้าง ในการจะไปให้ถึงเป้าหมายที่ชุมชนต้องการและที่ตั้งไว้” แล้วให้สมาชิกในกลุ่มย่อยเขียนวิธีการสำคัญ ๆ หรือแนวทางหลักลงบนในกระดาษปรู๊ฟที่จัดไว้ให้ ใช้เวลา 10 นาที
2. หมดเวลาให้สมาชิกกลุ่มแต่ละกลุ่มเดินชม วิธีการสำคัญ ๆ หรือแนวทางหลักของกลุ่มอื่น ๆ ทุกกลุ่ม โดยในแต่ละกลุ่มย่อยจัดให้มีผู้นำเสนอให้สมาชิกกลุ่มอื่นได้รับทราบใช้เวลาเวียนดูทุกกลุ่มรวม 15 – 20 นาที เพื่อนำแนวความคิดดี ๆ มาปรับวิธีการสำคัญ ๆ หรือแนวทางหลักของกลุ่มตนเองให้มีความสมบูรณ์ยิ่งขึ้น เทคนิคนี้เรียกว่า Shopping Idea ในช่วงนี้ ครู / วิทยากร / ผู้อำนวยการความสะดวก ประจำฐานกิจกรรมสามารถให้ข้อเสนอแนะทางวิชาการได้ แต่ห้ามชี้นำ หรือสั่งการ
3. ให้เวลาในการปรับปรุงสรุปแนวความคิดของแต่ละกลุ่ม อีก 5 นาที แล้วให้ ตัวแทนกลุ่มย่อยทุกกลุ่ม นำเสนอวิธีการสำคัญ ๆ หรือแนวทางหลัก สมาชิกภายในกลุ่มอาจเสริม หรือให้ข้อมูลเพิ่มเติมได้เมื่อตัวแทนกลุ่มนำเสนอจบแล้ว
4. ให้สมาชิกเข้ากลุ่มย่อย (กลุ่มเดิม) 5 – 7 กลุ่ม และให้เขียนวิสัยทัศน์ของชุมชน พร้อมนำเสนอด้วยหัวข้อ “วิสัยทัศน์การพัฒนาชุมชน .... (ชื่อหมู่บ้าน) ....”
5. ให้ตัวแทนแต่ละกลุ่มย่อย กลุ่มละ 1 คน ช่วยกันหลอมรวมวิสัยทัศน์ของแต่ละกลุ่มย่อยให้เป็นภาพวิสัยทัศน์รวมของชุมชน ..... (ชื่อหมู่บ้าน) .....
6. ให้กลุ่มย่อย (กลุ่มเดิม) 5 – 7 กลุ่ม พิจารณาวิสัยทัศน์ และ “ร่าง” แผนชุมชน รวมทั้ง ร่วมกันการพิจารณาถึงความเป็นไปได้ ในส่วนที่ชุมชนสามารถดำเนินการได้เอง มาจัดทำเป็นโครงการแบบง่าย ๆ เพื่อนำผลที่ได้มาพิจารณากำหนดวิธีการดำเนินงาน และสถานที่ศึกษาดูงานต่อไป
กิจกรรมที่ 2 การก่อตั้งสภาผู้นำชุมชนและกำหนดบทบาทหน้าที่ มีวิธีการ ดังนี้
1. ครู / วิทยากรอธิบายถึงความสำคัญ และประโยชน์ของการมีสภาผู้นำชุมชน
2. ให้แกนนำชุมชน และผู้ร่วมประชุมเสนอความคิด และร่วมกันกำหนดคุณสมบัติ และบทบาทหน้าที่ของคณะกรรมการบริหารสภาผู้นำชุมชน ได้แก่ ประธาน รองประธาน เลขานุการ เหรัญญิก และฝ่ายอื่น ๆ ตามความจำเป็น ส่วนจำนวนของสมาชิกสภาผู้นำชุมชน ให้เป็นไปตามความเหมาะสมของที่ประชุม รวมทั้ง จำนวนตัวแทนของแต่ละ
3. ให้แต่ละกลุ่มคัดเลือกตัวแทน เช่น ตัวแทนกลุ่มอาชีพ ตัวแทนกลุ่มกิจกรรม ตัวแทนกลุ่มผู้สูงอายุ และตัวแทนกลุ่มเยาวชน เป็นต้น เข้ามาเป็นสมาชิกสภาผู้นำชุมชน โดยสมาชิกในแต่ละกลุ่มในชุมชนร่วมกันเสนอชื่อ แล้วอภิปรายส่งเสริม และสนับสนุนด้วยเหตุผล หรืออาจใช้วิธีการลงมติด้วยใช้วิธีการยกมือ
4. เมื่อได้จำนวนสมาชิกสภาผู้นำชุมชนครบตามจำนวนที่ต้องการแล้วให้ดำเนินการเลือกตั้งคณะกรรมการบริหาร โดยในที่ประชุมเสนอชื่อ ประธาน รองประธาน เลขานุการ เหรัญญิก และกรรมการฝ่ายอื่น ๆ ตามที่ประชุมเห็นสมควร และตามความเหมาะสมในแต่ละชุมชน แล้วพิจารณาดำเนินการคัดเลือก
5. กำหนดบทบาทของสมาชิกสภาผู้นำชุมชน และมอบหมายภารกิจให้แก่คณะกรรมการบริหาร ได้แก่ ประธาน รองประธาน เลขานุการ เหรัญญิก และฝ่ายต่าง ๆ
ขั้นตอนที่ 4 การศึกษาดูงานนอกสถานที่ วัตถุประสงค์เพื่อเป็นการเพิ่มพูนความรู้ และเสริมสร้างประสบการณ์ ในการจัดทำแผนชุมชน และแผนปฏิบัติการของชุมชนที่เน้นการพึ่งตนเองเป็นหลัก มีวิธีการ ดังนี้
1. ครู / วิทยากรให้ข้อมูลเกี่ยวกับสถานที่ในการศึกษาดูงาน
2. ให้คณะกรรมการบริหารสภาผู้นำชุมชน เสนอความต้องการในกิจกรรม และสถานที่ในการศึกษาดูงาน
3. ครู / วิทยากร ลงสำรวจ และประสานงานสถานที่ที่จะไปศึกษาดูงาน ตามกิจกรรม และสถานที่ที่ตกลงกันในที่ประชุม
4. ครู / วิทยากร นำคณะสมาชิกสภาผู้นำชุมชน ไปศึกษาดูงานตามกิจกรรม และสถานที่ศึกษาดูงาน เพื่อให้ได้ศึกษาเรียนรู้รูปแบบการดำเนินงาน และนำมาปรับใช้กับชุมชนตนเองตามความเหมาะสม
5. สมาชิกสภาผู้นำชุมชน และคณะที่ไปศึกษาดูงาน สรุปผลการศึกษาดูงานตามกลุ่มกิจกรรมที่ได้ไปศึกษาดูงาน ว่าได้รับความรู้อะไรบ้างจากการศึกษาดูงาน และมีกิจกรรมอะไรบ้างที่สามารถนำมาปรับใช้กับชุมชนได้
ขั้นตอนที่ 5 การกำหนดแผนชุมชนและการจัดทำแผนปฏิบัติการ วัตถุประสงค์เพื่อทบทวนกระบวนการเรียนรู้ที่ผ่านมา และนำมากำหนดเป็นแผนชุมชนให้ชัดเจน โดยเลือกโครงการที่จะดำเนินการ รวมทั้งกิจกรรมที่จะต้องปฏิบัติ เพื่อนำไปวางแผนปฏิบัติการ
กิจกรรมที่ 1 การกำหนดแผนชุมชน มีวิธีการ ดังนี้
1. ครู / วิทยากร นำสรุป “ร่างแผนชุมชน” ที่ได้จากการวิเคราะห์ และสังเคราะห์ แล้วและนำมาพิจาณาประเด็นและทบทวนสรุป “ร่างแผนชุมชน” อีกครั้ง โดยการระดมความคิดของสมาชิกสภาผู้นำชุมชน และผู้เกี่ยวข้องในชุมชน เพื่อพิจารณาถึงผู้รับผิดชอบในแผนชุมชนซึ่งมีอยู่ 3 ประเภท คือ แผนที่ชุมชนสามารถดำเนินการได้เอง แผนที่ชุมชนร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง และแผนที่ชุมชนต้องขอรับการสนับสนุนจากภายนอก โดยแบ่งเป็น 7 ฐานกิจกรรม
2. แบ่งกลุ่มสมาชิกผู้เข้าร่วมประชุม ออกเป็น 4 -5 กลุ่ม ตามจำนวนสมาชิก (แต่ละกลุ่มไม่ควรน้อยกว่า 7 คน) จากนั้นครู / วิทยากร ให้สมาชิกกลุ่มได้ระดมความคิดเห็นว่าใน “ร่างแผนชุมชน” ดังกล่าวชุมชนของเรา “จะทำอะไร” (ชื่อโครงการ) ส่วนรายละเอียดกิจกรรมในโครงการ ก็ตั้งคำถามว่า “จะทำอย่างไร” (วิธีดำเนินการ) “ใครจะทำ” (ผู้รับผิดชอบ) “ทำเมื่อไร” (ระยะเวลาการดำเนินการ) “ใช้งบประมาณเท่าไร” และ “ได้มาจากไหน” (งบประมาณ)
3. ให้ตัวแทนแต่ละกลุ่มย่อยได้นำเสนอรายละเอียดดังกล่าวในที่ประชุมใหญ่ให้พิจารณาร่วมกันว่า จะมีโครงการอะไรบ้าง รวมทั้ง เสนอผู้รับผิดชอบในแต่ละโครงการ โดยระบุชื่อบุคคลหรือหน่วยงานที่ต้องดำเนินการ หรือมีส่วนร่วมไว้อย่างชัดเจน เพื่อประโยชน์ ในการดำเนินการในขั้นต่อไป โดยมีข้อสรุปในเวทีร่วมกันเกี่ยวกับผู้รับผิดชอบ ที่ต้องสามารถดำเนินการได้อย่างแท้จริง
4. ครู / วิทยากร รวบรวมโครงการตามกลุ่มกลุ่มย่อยต่าง ๆ ในลักษณะของแผนชุมชน 3 ประเภท คือ แผนที่ชุมชนสามารถดำเนินการได้เอง แผนที่ชุมชนร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง และแผนที่ชุมชนต้องขอรับการสนับสนุนจากภายนอก โดยให้กลุ่มย่อยช่วยกันระดมความคิดเห็น และร่วมกันการเขียนแผนปฏิบัติการ 2 ประเภทก่อน ได้แก่ แผนที่ชุมชนดำเนินการได้เอง และแผนที่ชุมชนร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพราะเป็นแผนที่ใกล้ตัวและเขียนได้ง่าย ส่วนแผนที่ต้องขอรับการสนับสนุนจากภายนอก ให้ดำเนินการในระยะต่อไป
กิจกรรมที่ 2 การจัดทำแผนปฏิบัติการ มีวิธีการ ดังนี้
1. แบ่งสมาชิกที่เข้าร่วมประชุมออกเป็นกลุ่มย่อย 2 กลุ่ม คือ กลุ่มที่ระดมความคิดเห็นและเขียนแผนที่ชุมชนดำเนินการได้เองและแผนที่ชุมชนดำเนินการร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้องนำมาเขียนก่อน
2. ให้ที่ประชุมใหญ่จัดลำดับความสำคัญ โดยให้พิจารณาความเป็นไปได้ของแผนปฏิบัติ และโครงการนั้น ๆ
3. ครู / วิทยากร มอบหมายภารกิจให้สมาชิกที่เข้าร่วมประชุม ร่วมกันระดมความคิดแล้วเขียนแผนปฏิบัติการ โดยสมาชิกเลือกโครงการ / กิจกรรม ที่ตนเองมีความสนใจเพื่อจัดทำ แผนปฏิบัติการ / โครงการ โดยให้เขียนอธิบาย ตามหัวข้อโดยสังเขป ดังนี้
3.1 ชื่อโครงการ (จะทำอะไร )
3.2 หลักการและเหตุผล (ทำไมต้องทำ)
3.3 เป้าหมายที่คาดหวัง (ทำแล้วได้ผลอะไร )
3.4 วิธีดำเนินการ (ทำอย่างไร )
3.5 ระยะเวลา (ทำเมื่อไร และสิ้นสุดเมื่อไร)
3.6 งบประมาณ (มีค่าใช้จ่ายเท่าไร และเอาเงินมาจากไหน)
3.7 ผู้รับผิดชอบ (ใครผู้ที่ดูแลเรื่องนี้)
3.8 หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง (หน่วยงานใดบ้างที่จะช่วยเหลือได้)
3.9 การติดตามผล และประเมินผล (มีวิธีตรวจสอบอย่างไรและวัดความสำเร็จจากอไรบ้าง)
4. ให้ตัวแทนของสภาผู้นำชุมชน รวบรวมแผนปฏิบัติการ และโครงการ ที่เขียนเสร็จเรียบร้อยแล้ว ทั้ง 3 ประเภท คือ แผนที่ชุมชนสามารถดำเนินการได้เอง แผนที่ชุมชนร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง และแผนที่ชุมชนต้องขอรับการสนับสนุนจากภายนอก จัดทำเป็นแผนปฏิบัติการของชุมชนและนำเสนอ ให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องพิจารณาดำเนินการต่อไป
โดยสรุป การจัดกิจกรรมการเรียนรู้แผนชุมชน เป็นกระบวนการจัดกิจกรรมให้แก่ประชาชนในชุมชนได้มีความรู้ เกิดแนวคิด เกิดความภาคภูมิใจกับกิจกรรมที่ตนเองได้มีส่วนร่วมคิด ร่วมตัดสินใจ ร่วมทำ ร่วมรับประโยชน์ และร่วมตรวจสอบประเมินผล ซึ่งเทคนิคการจัดกิจกรรมการเรียนรู้แผนชุมชน ที่นำเสนอนี้จะเป็นเครื่องมือที่จะช่วยให้ครู / วิทยากร สามารถนำไปใช้ในการจัดกระบวนการเรียนรู้ให้แก่กลุ่มเป้าหมายต่าง ๆ ในชุมชน เช่น กลุ่มผู้นำชุมชน (กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน และคณะกรรมการหมู่บ้าน) กลุ่มสมาชิกกองทุนหมู่บ้าน กลุ่มสมาชิกองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น สมาชิกกลุ่มออมทรัพย์ กลุ่มนักศึกษา การศึกษานอกโรงเรียน และกลุ่มเป้าหมายอื่น ๆ ตามความเหมาะสมได้เป็นอย่างดี.
ยินดีครับ....................
โค้งคำนับนั่งอ่านช่วยสานฝัน
สาระดีมีจุดเด่นเป็นสำคัญ
ชอบสร้างสรรค์เสพหาวิชาการ
ขยันเขียนเวียนหามาไม่ถ้วน
ไว้ประมวลขัดเกลาเหลาแก่นสาร
เกิดความคิดติดปัญญาพาเชี่ยวชาญ
ประสบการณ์พบเห็นเป็นบทเรียน
ธนา นนทพุทธ
จักสานอักษร
ขอบคุณครับคุณธนา... ที่แวะมาเยี่ยมเยียนแลกเปลี่ยนเรียนรู้กันครับ