เกษตรยั่งยืนหรือวัฒนเกษตร หมายถึง แนวคิดหรือหลักการในการทำการเกษตรที่เน้นถึงความเหมาะสม ความพอดี ประหยัดทรัพยากร ไม่ทำลายสิ่งแวดล้อม มีความเหมาะสมทางเศรษฐกิจและสังคม โดยวัฒนเกษตรมีหลายระบบที่เหมาะแก่แต่ละระบบเกษตรนิเวศ และนอกจากนิยามในเชิงกายภาพ ความมั่นคงด้านอาหาร รายได้และสภาพแวดล้อมแล้ว ความยั่งยืน ยังหมายถึง ความสามารถที่จะรักษาระบบสังคม เศรษฐกิจและวัฒนธรรมของระบบเกษตรกรรมที่คนไทยพึงปรารถนาและต้องการรักษาไว้ ระบบเกษตรกรรมยั่งยืนให้ความสำคัญต่อระบบคุณค่า วิถีชีวิต วัฒนธรรม เป็นแบบแผนแห่งการจัดการทรัพยากร และเป็นความรู้ที่เป็นองค์รวม มีมิติซับซ้อน เป็นความรู้เฉพาะที่ เฉพาะสถานการณ์ ต้องอาศัยการเรียนรู้ โดยกระบวนการเรียนรู้เกษตรกรรมยั่งยืนมีรูปแบบเกิดขึ้นได้หลายรูปแบบและหลายวิธีการ เช่น ประสบการณ์พัฒนาการเกษตรของเกษตรกร การศึกษาดูงาน การทำวิจัยท้องถิ่น หรือการจัดเวทีเรียนรู้ร่วมกัน และอาจไม่ได้เกิดจากการเรียนรู้เกษตรกรรมยั่งยืนเพียงอย่างเดียว แต่อาจเกิดจากปัญหาที่เกิดขึ้นในชุมชนที่คนในชุมชนต้องร่วมกันหาทางออกจนมาสู่การปรับเปลี่ยนระบบการผลิตทางการเกษตรมาสู่เกษตรกรรมยั่งยืน อย่างไรก็ตาม ทุกรูปแบบจะประสบความสำเร็จได้ ต้องเกิดจากการมีส่วนร่วมของเกษตรกรเป็นสิ่งสำคัญที่สุด แต่นักวิชาการหรือนักพัฒนาต้องให้การสนับสนุนหรือร่วมเป็นพี่เลี้ยงในการทำงาน และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องโดยเฉพาะหน่วยงานในชุมชนต้องให้ความสำคัญและช่วยสนับสนุนส่งเสริมด้วย เนื่องจากเกษตรกรจะเป็นผู้ที่รู้ปัญหาของตนเองมากที่สุด และเกษตรกรไม่ได้โง่ จน เจ็บ ตามที่โดนกล่าวหา แต่เกษตรกรหลายรายเป็นผู้มีความรู้และความสามารถที่จะช่วยแก้ไขปัญหาของชุมชนและสังคมได้

          ระบบเกษตรกรรมที่ใช้สารเคมีปริมาณมาก ได้ก่อให้เกิดผลกระทบตามมามากมายไม่เฉพาะแต่ในด้านอาชีพเกษตรกรรมเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวโยงไปถึงปัญหาในครอบครัวและปัญหาสังคม และจากปัญหาที่เกิดขึ้น ทำให้ต้องมีการเปลี่ยนแปลงระบบเกษตรกรรม ซึ่งอาจแบ่งได้เป็น 2 แนวทางใหญ่ ๆ คือ การเปลี่ยนไปในแนวทางใหม่อย่างแท้จริง สู่รูปแบบเกษตรกรรมที่เน้นรักษาระบบนิเวศ และการปรับปรุงแนวทางเดิมให้มีประสิทธิภาพโดยใช้เทคโนโลยีแผนใหม่

อ้างอิงข้อมูลจาก

จรัญ  จันทลักขณา. 2536. วัฒนเกษตร การเกษตรยั่งยืน. เอกสารประกอบการบรรยายในการประชุมหัวหน้าภาควิชาสัตวบาล/สัตวศาสตร์ทั่วประเทศ ณ จังหวัดสุราษฎร์ธานี.

ฉัตรทิพย์  นาคสุภา. 2549. “เศรษฐกิจชุมชนบนฐานเกษตรกรรมยั่งยืน”. ในอัจฉรา  รักยุติธรรม (เรียบเรียง). เกษตรกรรมยั่งยืน: หลากหลายมุมมองส่องทางเกษตรกรรมไทย. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์พิมพ์ดี.

ชลิตา  บัณฑุวงศ์ ณรงค์  อ่วมรัมย์ ภาสกร  อินทุมาร ภัทรพร  กีรติวิทโยฬส วิภา  สุขพรสวรรค์ บุญสุข  เตือนชวัลย์ อรุณี  เวียงแสง และอนุสรณ์  อุณโณ. 2547. ความรู้และกระบวนการเรียนรู้เพื่อพัฒนาเกษตรกรรมยั่งยืน. กรุงเทพฯ: เจ แอนด์ เจ กราฟฟิค ดีไซน์.

เดชา  ศิริภัทร. 2551. “ปัจจุบันและอนาคตของระบบเกษตรกรรมทางเลือกในประเทศไทย”. ในวิฑูรย์  เลี่ยนจำรูญ (บรรณาธิการ). เส้นทางเกษตรกรรมยั่งยืน. กรุงเทพฯ: พิมพ์ดีการพิมพ์.