เครือข่ายทันตแพทย์ผู้นำส่งเสริมสุขภาพช่องปากภาคอิสาน พัฒนากระบวนคิดอย่างเป็นระบบและทักษะวิทยากรกระบวนการ วันที่ 2 - 4 มิถุนายน 2553 ณ โรงแรมขวัญมอ มหาวิทยาลัยขอนแก่น

 

                มีความสุขอีกแล้วครับท่าน  2 – 4  มิถุนายน  2553  พบหน้าเพื่อน พี่ น้องรุ่นเก่า  รู้จักทันตแพทย์น้องรุ่นใหม่  ณ โรงแรมขวัญมอ  มหาวิทยาลัยขอนแก่น  โดยพี่ ๆ เจ้าเก่าจากสำนักทันตสาธารณสุข  กรมอนามัย  พี่บุญเอื้อ  พี่สุรัตน์  และทีมทันตแพทย์พี่เลี้ยงภาคอิสานอำนวยการ  ประสานงาน  ออกแบบกระบวนการเรียนรู้  แถมมาร่วมเป็นวิทยากรกระบวนการ....พี่เถ่า  พี่ฝนเล็ก  ยังใช้งบโครงการพัฒนาทันตแพทย์ผู้นำส่งเสริมสุขภาพช่องปาก  ภาคอิสาน  ปี 2553  และร่วมแจมจากผู้ใหญ่ใจดี สสจ.ขอนแก่น  พี่มุนี  เหมือนชาติ  เพิ่มงบให้  จัดคนให้มาช่วยจัดประชุมเชิงปฏิบัติการ  แฮ่ม !!!  แถมคนมาเพิ่มประชุมเป็นภาคีทันตแพทย์ผู้นำส่งเสริมสุขภาพช่องปาก  อืม....ก้าวหน้ามิใช่น้อยนะจ๊ะ...อิสานของเรา

 

                รุ่นพี่เลี้ยง....พี่ฝนเล็ก  วรางคณา  อินทโลหิต  หนองบัวลำภู  เป็นวิทยากรกระบวนการ  หลังสมาชิกแนะนำตัวเองแล้ว  ช่วยกันระดมกติกาการอยู่ร่วมกัน  3  วัน  แบ่ง  4  กลุ่ม  แล้ววิทยากรมือหนึ่ง  ดร.แมน  ปุโรทกานนท์  อุ่นเครื่องให้แต่ละคนวาดภาพรูปคนหนึ่งคนในครึ่งหน้ากระดาษพรูฟ  ขีดเขียนทักษะที่ตนเองมีเกี่ยวกับวิทยากรกระบวนการ  หรือเรียกสั้น ๆ ว่า Fa (Facilitator)  ทั้งด้านที่เป็น Head (ความคิด)  Heart (ความรู้สึก  จิตใจ)  และ Hand (ทักษะ  ประสบการณ์) พูดคุยกันในกลุ่มแล้วตัวแทนกลุ่มนำเสนอหน้าห้อง  วันแรกนี้กลุ่ม  1  ฝึกทักษะการเป็น Fa  ด้วยการเป็นผู้ช่วยวิทยากรมือหนึ่ง  เริ่มจากฟังอย่างตั้งใจจากที่ตัวแทน  4  กลุ่มนำเสนอ  และสรุปประด็นจากภาพของเพื่อนทั้งห้องที่ติดเรียงรายเต็มผนัง  และแล้วน้องแบ้งค์  เชียงคาน  เลย  ก็เป็นอาสาสมัคร Fa  คนแรกของห้อง  สรุปสิ่งที่พวกเรามีแล้วและที่ยังต้องการเพิ่ม....อย่างตั้งอกตั้งใจ  ชัดถ้อยชัดคำ  จับประเด็นหลัก ๆ ได้ครบถ้วนกระบวนความ...เยี่ยมยุทธ์จริง ๆ 

 

                อ.แมน บรรยายองค์ประกอบของระบบอย่างช้า ๆ เนิบ ๆ  เริ่มจากระบบจักรยาน  1  คัน  ใครไม่เข้าใจถามได้ตลอด  ซึ่งก็ยังไม่เข้าใจนักหรอก  ลงมือฝึกวิเคราะห์กันดีกว่า  จากรูปที่แจก.....แจงองค์ประกอบออกมา  วิเคราะห์ว่าอะไร คือ....บันไดถีบ  ล้อเล่น !!!....ต้องหาสิ่งที่ควบคุมองค์ประกอบอื่น ๆ ของระบบอย่างเป็นลำดับให้เจอก่อน  นั่นคือ หาให้พบองค์ประกอบย่อย ๆ อันไหนมีความสัมพันธ์กัน  ดังนั้น ก็ต้องตีวงว่าเราจะกำหนดขอบเขตของระบบแค่ไหน  เพื่อจะบอกชื่อได้ว่าเป็นระบบอะไรและมีวัตถุประสงค์ของระบบอะไรบ้าง  

                เช่นเคย...ตัวแทนกลุ่มนำเสนอ  น้องไตร  อำเภอสังคม  หนองคาย  กลุ่ม  3  น้องเล็ก  เขาวง  กาฬสินธ์  กลุ่ม  4  เป็นต้น  ซึ่งสีสันศิลปะจินตนาการของกลุ่ม  4  เริ่มฉายแววการใช้ภาพสะท้อนความคิดที่ซับซ้อนให้ผู้ชมเข้าใจง่ายขึ้น

 

                เมื่อคืนก่อนนอนชมภาพยนตร์ญี่ปุ่น 1  เรื่อง  เริ่มเช้าวันใหม่จึงมาคุยกันว่า  เราได้ข้อคิดอะไรบ้าง  อาจารย์สาวสอนเต้น Hulahula ให้ลูกสาวชาวเหมืองที่กำลังจะปิด  เพื่อเปลี่ยนแปลงเป็นศูนย์การค้า  คณะนักเต้นที่ตระเวนแสดงตามที่ต่าง ๆ  เพื่อโปรโมทศูนย์การค้าที่กำลังจะเปลี่ยนแปลงเมือง  บทบาทผู้หญิงในวัฒนธรรมญี่ปุ่นกำลังถูกสั่นคลอนอย่างหนัก  อาจารย์สาว คือ นักจุดประกาย  ผู้กระตุ้น  สนับสนุนการเรียนรู้  ผู้นำสิ่งแปลกใหม่จากภายนอกเข้ามาสู่ภายในชุมชนเหมือง  ลูกศิษย์รุ่นแรก คือ ผู้นำการเปลี่ยนแปลงของภายในชุมชน  ซึ่งต้องฝ่าแรงต้านและอุปสรรคมากมาย....ชม  1  เรื่องราวเดียวกัน  แต่ตีความได้ต่างกัน  ต่างบุคคล....ความคิด  ความเชื่อ  ประสบการณ์ต่าง....ไม่ผิด  ไม่ถูก 

 

                วันนี้กลุ่ม  2  เป็นผู้ช่วยวิทยากร  เริ่มกิจกรรม...ปรบมือเรียกสติ  พอเรียกสติกลับมาและจำหน้าจำชื่อเพื่อน ๆ ได้เพิ่มบ้าง  อ.แมน เริ่มอรรถาธิบายจากประสบการณ์จริงที่อาจารย์เคยทำงานกับชุมชนรอบกว๊านพะเยา  การวิเคราะห์ Agro-eco system    หรือ Farming system ต้นกำเนิดจากคณะเกษตรศาสตร์  มข.นี่เอง  ต่อด้วย RRA (Rapid Rural Appraisal)  PRA (Participatory Rural Appraisal) และ PAR  (Participatory Action Research) ตัวย่อพอก่อนเน้าะ....เดี๋ยวจะพันกันไปหมด

 

              นอกจากการวิเคราะห์ระบบด้วยการเขียน Feedback loop แล้ว  อ.แมนให้อ่านบทความ...ยาวมาก  แต่ละกลุ่ม  8 – 12  หน้า  วิเคราะห์ระบบด้วยการมอง  4  ระดับ คือ ปรากฏการณ์  แบบแผนพฤติกรรม  โครงสร้าง (กฎหมาย  ประเพณี  วัฒนธรรม  สังคม)  และแบบจำลองความคิด (ความเชื่อ  ทัศนคติ  ค่านิยม)  กลุ่ม  1  ตะกั่วป่า  พังงา  กลุ่ม 2  GT200  กลุ่ม 3  มาบตาพุด  ระยอง  กลุ่ม 4  น้องหม่อง  แรก ๆ ก็สนุกสนานเฮฮา.....งัดสารพันเทคนิคมาใช้ระดมสมอง  ลองใช้บัตรคำ....แทบไม่มีที่วางที่ติด (เขาทำบอร์ดมาเล็กไปน่ะนะ...น่าเห็นใจโรงแรม)  กว่าจะลงตัวจัดกลุ่มหรือคิดคำใหม่  ซึ่งแสดงถึงการรวมเป็นความหมายที่ครอบคลุม  ตามความเห็นที่กลุ่มต้องการ....น้องบางคนต้องออกไปเดินเล่น  สั่งคาปูชิโนดื่มให้ตาแข็ง  แล้วค่อยกลับมาช่วยกันร้อยเรียง  จัดความสัมพันธ์กลุ่มบัตรคำ 

             ในที่สุด...ผู้อึดและร่าเริงทุกสถานการณ์ก็ทำสำเร็จ  ลีลาเป็นเลิศ  วาจาคมคาย....คุณปู่ตัวแทนกลุ่ม 1  นำเสนอเป็นจังหวะจะโคน  เรียกเสียงฮาจากเพื่อนทั้งห้องเป็นระยะ ๆ  คุ้มค่ากับที่มาไกล...ปู่แอ๊ด  ลำปลายมาศ  บุรีรัมย์  ส่วนกลุ่ม  2  ก็เป็นพี่จินดา  ท่าพระสุรินทร์  กลุ่ม  3  น้องติ๊ก  ซัมสูง  ขอนแก่น  กลุ่ม  4  น้องอ้อม  บ้านฝาง  ขอนแก่น......ผู้นำของเรา  เชื่อมั่นในตน  กล้าแสดงออก  นำเสนอเรียบเรียงเข้าใจง่าย  แทรกขำ ๆ ตลอด.....เก่ง ๆ กันทั้งนั้นเลย

 

              สมาชิกสงสัย....เราจะรู้เรื่องระบบไปทำไม  พี่สุรัตน์ช่วยเป็น Fa  ตั้งคำถาม  ปรับคำตอบสะท้อนให้กลุ่มฟังชัดเจนขึ้น  ระดมความคิดทั้งห้อง  ช่วยตบ ๆ ตะล่อม ๆ ให้  พอสรุปได้ว่า

  1.  เห็นความซ้อนกันของระบบย่อย ๆ  ความหลากหลายของครัวเรือน  ความซับซ้อนของระบบชุมชน  สังคม  ทรัพยากร

  2. จับหลัก “ใบไม้ในกำมือ”  รู้ว่าเราเกี่ยวข้องแค่ไหน

  3. มองภาพรวมง่ายขึ้น  ทอนจากองค์รวม  แต่ต้องมององค์ประกอบครบ  หาความสัมพันธ์  เข้าใจปฏิสัมพันธ์ที่สำคัญ  เห็นการจัดระบบ  การควบคุมหรืออิทธิพลของแต่ละองค์ประกอบ  วิเคราะห์คุณสมบัติและข้อจำกัดขององค์ประกอบ  มีแนวทางเลือกหลากหลายในการปรับปรุงระบบ

  4. ระบบสุขภาพของชุมชนต่างกัน  ปัจจัยภายนอกมากระทบไม่เหมือนกัน

  5. มองเห็น Point of entry  จุดเข้าไปถึงชาวบ้านที่จะมี Perception และมีส่วนร่วม  หา Stake holder ให้พบ  ซึ่งจะเป็นหัวใจของการเปลี่ยนแปลง

 

          มีคำถามอีก...เมื่อไหร่จะเข้าเรื่องช่องปาก  ดังนั้น เป็นพี่สุรัตน์และพี่เถ่าที่ย่อเนื้อหาของสระใคร  เป็นโจทย์ให้  2  หน้า  แต่ละกลุ่มทำเป็นการบ้าน....วิเคราะห์อย่างเป็นระบบ  และนำเสนอกรอบแนวคิดที่ใช้ในการทำงาน  อ.แมนเพิ่มเติมว่า  การจะเขียนเป็นกรอบแนวคิดได้  ต้องมีองค์ประกอบ  ความสัมพันธ์  หัวใจของเรื่อง  เขียนอย่างรู้ตัว  มีมุมมองในเชิงทฤษฎี  แว่น  ท่าทีที่ใช้ในการมอง  ยกตัวอย่าง  กลุ่ม  1  ขุดสันดอนทราย  ตะกั่วป่า  แว่นที่ใช้มอง คือ สิทธิชุมชน  กลุ่ม 2  GT200  แว่นที่ใช้มอง  คือ  ธรรมาภิบาล  กลุ่ม  3  มาบตาพุด  แว่นที่ใช้มอง  คือ  ความทันสมัย  กลุ่ม 4 น้องหม่อง  แว่นที่ใช้มอง  คือ  สิทธิคนต่างด้าว

 

                หนักเกินไปแล้ว....พอก่อน  คราวหน้า  อ.หมอนจะมาสาธิตการถอดบทเรียน....ว่า  อ.แมนเป็นวิทยากร  และ/หรือ  เป็นวิทยากรกระบวนการที่ดีเพียงใด  2  คำนี้ เหมือน และ/หรือ ต่างกันอย่างไร  

                ต่อจากนั้น อ่านโจทย์เดียวกัน  ผลการนำเสนอการวิเคราะห์อย่างเป็นระบบ  และกรอบแนวคิดที่ใช้ในการทำงานของตัวอย่างสระใคร  แต่ละกลุ่มจะออกมาเป็นอย่างไร  กลุ่มใดจะได้รับรางวัลมหาชนจากการนำเสนอ  โปรดติดตาม.....ด้วยระทึกในหทัยพลัน

แล้วพบกันอีกนะคะ

ธิรัมภา