การใช้แหล่งเรียนรู้ในการเพิ่มประสบการณ์แก่ผู้เรียน
*มาดี ศรนรายณ์
นักศึกษาปริญญาโท สาขานวัตกรรมหลักสูตรและการจัดการเรียนรู้ ม.รามคำแหง
การศึกษาเป็นสิ่งจำเป็นก่อให้เกิดปัญญา นำมาซึ่งเสถียรภาพและความมั่นคงของประเทศชาติในทุกๆด้าน ในพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2544 กำหนดให้ผู้เรียนได้มีโอกาสได้รับการศึกษาต่ออย่างทั่วถึง ทั้งในระบบและนอกระบบ และตามอัธยาศัย โดยการจัดการศึกษาและการจัดกรบวนการเรียนรู้นั้นทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องไม่ว่าจะเป็นสถานศึกษา ครอบครัว ชุมชน องค์กรชุมชน และสถาบันต่างๆต้องร่วมมือกันจัดให้เกิดการเรียนรู้ซึ่งสามารถเกิดได้ทุกที่ทุกเวลาและทุกสถานที่ ทั้งนี้เพื่อให้ผู้เรียนสามารถเรียนรู้ได้ตามศักยภาพของตนเอง แหล่งเรียนรู้เป็นปัจจัยสำคัญปัจจัยหนึ่งในหารจัดการเรียนการสอนเพราะแหล่งเรียนรู้สื่อกระตุ้นให้ผู้เรียนเกิดความสนใจใคร่รู้โดยการกระบวนการหรือกิจกรรมการเรียนการสอน การเรียนรู้ที่เกิดจากการปฏิบัติจริง จากสิ่งแวดล้อมใกล้ตัว ช่วยให้ผู้เรียนมีความรู้ และมีทัศนคติที่ดีต่อสภาพแวดล้อม มีจิตสำนึกรักถิ่นฐาน สามารถสืบทอด ความรู้ ภูมิปัญญาต่างๆ จากบรรพบุรุษ
การเรียนรู้จากการปฏิบัติไปสู่วิชาชีพได้ ซึ่งในที่นี้สอดคล้องกับการปฏิรูปการเรียนรู้ซึ่งเอาความจริงของผู้เรียนเป็นที่ตั้งและวิชาเป็นส่วนประกอบ สิ่งแวดล้อม จึงเป็นตัวกระตุ้นการเรียนรู้ใหม่ๆ ให้เกิดแก่ผู้เรียนอย่างแท้จริง ตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 หมวด 4 มาตรา 25ได้ระบุว่ารัฐต้องส่งเสริมดำเนินการและการจัดตั้งแหล่งเรียนรู้ ศูนย์การศึกษา และนันทนาการแหล่งข้อมูล และแหล่งเรียนรู้อื่นๆ อย่างเพียงพอและมีประสิทธิภาพซึ่งแหล่งเรียนรู้ดังกล่าวมุ่งให้ผู้เรียนเรียนรู้ได้ตลอดเวลา
แหล่งเรียนรู้หมายถึง แหล่งข้อมูลข่าวสาร สารสนเทศและประสบการณ์ ที่สนับสนุนให้ผู้เรียนใฝ่รู้ใฝ่เรียน แสวงหาความรู้และเรียนรู้ด้วยตนเองตามอัธยาศัยอย่างกว้างขวางและต่อเนื่องเพื่อเสริมสร้างให้ผู้เรียนเกิดกระบวนการเรียนรู้ เป็นบุคคลแห่งการเรียนรู้(กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ, 2545:43)
การจัดประเภทของแหล่งเรียนรู้ จัดได้หลายแบบตามความสอดคล้องกับโรงเรียนแต่ละแห่ง เพื่อเอื้อประโยชน์ต่อการใช้ จะนำเสนอใน 2 รูปแบบ
แบบที่ 1 จัดตามลักษณะของแหล่งเรียนรู้
1. แหล่งเรียนรู้ตามธรรมชาติ เป็นแหล่งเรียนรู้ที่มีอยู่แล้วตามธรรมชาติ เช่นภูเขา แม่น้ำ ป่าไม้ ลำธาร กรวด หิน ดิน ทราย ทะเล ฯลฯ
2. แหล่งเรียนรู้ที่มนุษย์สร้างขึ้น เป็นแหล่งเรียนรู้ที่มนุษย์สร้างขึ้นเพื่อสืบทอดศิลปวัฒนธรรม ตลอดจนเทคโนโลยีและสิ่งอำนวยความสะดวกของมนุษย์ เช่น โบราณสถาน โบราณวัตถุ พิพิธภัณฑ์ห้องสมุดประชาชน สถาบันทางการศึกษา สวนสาธารณะ ตลาด บ้านเรือน ที่อยู่อาศัย สถานประกอบการณ์
3. บุคคล เป็นแหล่งเรียนรู้ที่จะถ่ายทอดความรู้ ความสามารถ คุณธรรม จริยธรรม ภูมิปัญญาท้องถิ่น ทั้งในด้านการประกอบการอาชีพและการสืบสานวัฒนธรรม ตลอดจนนักคิด นักประดิษฐ์ และผู้ที่มีคิดริเริ่มสร้างสรรค์ในด้านต่างๆ
แบบที่ 2 จัดตามแหล่งที่ตั้งของแหล่งเรียนรู้
1. แหล่งเรียนรู้ในโรงเรียน แหล่งเรียนรู้ในโรงเรียน เดิมจะมีแหล่งเรียนรู้หลัก คือ ครู อาจารย์ ห้องเรียน ห้องสมุด ต่อมามีการพัฒนาเป็นห้องปฏิบัติการต่างๆ เช่น ห้องปฏิบัติการวิทยาศาสตร์ ห้องปฏิบัติการทางภาษา ห้องปฏิบัติการคอมพิวเตอร์ ห้องโสต ห้องศูนย์คณิตศาสตร์ ตลอดจนการใช้อาคารสถานที่บริเวณและสิ่งแวดล้อมในโรงเรียน
2. แหล่งเรียนรู้ในชุมชน ครอบคลุมทั้งด้านสถานที่และบุคคล ซึ่งอาจอยู่ในชุมชนใกล้เคียง โรงเรียนและชุมชนที่โรงเรียนพานักเรียนไปศึกษาหาความรู้ เช่น ภูเขา แม่น้ำ สถานประกอบการต่างๆ การละเล่นพื้นบ้าน เทคโนโลยีชาวบ้าน เทคโนโลยีในชีวิตประจำวัน แหล่งข้อมูลข่าวสารต่างๆ ฯลฯ
จะเห็นได้ว่าแหล่งเรียนรู้เป็นเสมือน ทุกสิ่งทุกอย่างที่อยู่ทั้งใกล้ตัวและไกลตัว ซึ่งผู้เรียนและผู้สอนสามารถใช้ประโยชน์ในการศึกษาค้นคว้า เพื่อเรียนรู้ด้วยตนเอง ช่วยเพิ่มพูนประสบการณ์ ให้ผู้เรียนได้เรียนรู้ทั้งทางตรงและทางอ้อม
แหล่งเรียนรู้นำมาซึ่งการพัฒนาการเรียนรู้ทั้งในเรื่องความคิด ความเข้าใจในคุณค่า และทัศนคติได้อย่างกว้างขวางสามารถเสริมมิติที่เป็นรูปธรรมให้แก่การศึกษาทั้งในระบบโรงเรียน นอกระบบ และตามอัธยาศัย สามารถพัฒนาการเรียนรู้ (Learning) และการศึกษา (Education) โดยเน้นความสำคัญทั้งความรู้ คุณธรรม กระบวนการเรียนรู้และการบูรณาการตามความเหมาะสมของแต่ละระดับการศึกษาในแต่ละเรื่องรวมทั้งที่เป็นเรื่อง
1.ความรู้เกี่ยวกับตนเองและความสัมพันธ์ของตนเองกับสังคม ได้แก่ ครอบครัว ชุมชน ชาติ และสังคมโลก รวมถึงความรู้เกี่ยวกับประวัติศาสตร์ความเป็นมาของสังคมไทยและระบบการเมืองการปกครองในระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข
2.ความรู้และทักษะด้านวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี รวมทั้งความรู้ ความเข้าใจและประสบการณ์ในเรื่องการบำรุงรักษาและการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมอย่างสมดุลยั่งยืน
3.ความรู้เกี่ยวกับศาสนา ศิลปะ วัฒนธรรม การกีฬา ภูมิปัญญาไทย และการประยุกต์ภูมิปัญญา 4.ความรู้และทักษะด้านคณิตศาสตร์
และด้านภาษา เน้นการใช้ภาษาไทยอย่างถูกต้อง
5.ความรู้ และทักษะในการประกอบอาชีพ การดำรงชีวิตอย่างมีความสุข
“แหล่งเรียนรู้” เหล่านี้มีบทบาท หน้าที่ และได้ทำหน้าที่เต็มตามศักยภาพเพื่อสนองความต้องการของผู้เรียนได้อย่างไร จะทำหน้าที่เป็นองค์กรทางการศึกษา เป็นขุมพลังให้เกิดการขับเคลื่อนในสังคมแห่งการเรียนรู้ในยุคปฏิรูปการศึกษา ในโลกแห่งความเป็นจริงโรงเรียนไม่ใช่สถานที่เพียงแห่งเดียวที่ให้ความรู้ ให้วุฒิทางการศึกษา และให้ผู้เรียนเป็นผู้ประสบความสำเร็จในการดำเนินชีวิต ในทางตรงกันข้ามผู้ที่ไม่มีโอกาสได้รับการศึกษาในโรงเรียน หากแต่สนใจ ใฝ่รู้ ใฝ่เรียน ตามสถานที่ต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นหอสมุด พิพิธภัณฑ์ หอศิลป์ สวนสัตว์ สวนสาธารณะ หรือแม้แต่อุทยานประวัติศาสตร์ตามจังหวัดต่างๆ อย่างจริงจัง แม้จะไม่ได้รับวุฒิทางการศึกษา แต่ก็สามารถนำความรู้ที่ตนเองได้รับไปปรับใช้ประกอบอาชีพจนประสบผลสำเร็จได้ในที่สุด ตัวอย่างนี้ก็มีให้เห็นอยู่ในสังคมไทยมากมาย ดังนั้นจึงนับได้ว่าสถานที่เหล่านี้มีบทบาทสำคัญยิ่ง เป็นโรงเรียนธรรมชาติที่มีอยู่ดาษดื่น โดยที่เราไม่ต้องทุกข์ใจว่าจะสอบเข้าได้หรือไม่ จะต้องไปวิ่งหาใครเพื่อให้ได้เล่าเรียน หรือแม้แต่จะไปกู้หนี้ยืมสินมาเป็นค่าใช้จ่ายในการศึกษา แต่ก็เป็นที่น่าเสียดายว่าเราใช้ประโยชน์จากสถานที่เหล่านี้น้อยเหลือเกินหรือบางทีก็มองข้ามคุณค่าของสถานที่เหล่านี้ไป
จะเห็นได้ว่าแหล่งเรียนรู้เป็นแหล่งสำคัญในการจัดกิจกรรม เพื่อให้เห็นภาพ ในเรื่องการจัดสาระความรู้โดยใช้แหล่งเรียนรู้ เพื่อให้ผู้เรียนได้เรียนรู้จากสิ่งแวดล้อมโดยตรง ขอยกตัวอย่างการพัฒนาการเรียนรู้ วิธีการเรียนรู้จากแหล่งเรียนรู้ในพระนครศรีอยุธยา กรุงเก่าที่มีประวัติศาสตร์ความเป็นมายาวนานจนได้รับการยกย่องให้เป็น “มหานครแห่งการเรียนรู้” ผู้คนสามารถเรียนรู้ได้หลายเรื่องสอดคล้องกับหลักสูตร สาระการเรียนรู้ทั้ง 8 กลุ่ม ดังนี้
สาระการเรียนรู้ แหล่งเรียนรู้ที่ใช้
* เรือนไทย * คุ้มขุนแผน
* ภาษาและวรรณกรรม * เอกสารโบราณ
* การก่อสร้าง * ป้อม กำแพง
* หัตถกรรมเครื่องจักสาน * เครื่องใช้
*ระบบการป้องกันภัย * ระบบคู คลอง
ธรรมชาติ
วิธีการเรียน
- การศึกษาจากสถานที่
- ฟังคำบรรยาย จากผู้รู้และวิทยากร
- การเข้าชมสถานที่
- การทดลอง
- การวาดภาพและเขียนเล่าเรื่อง
สรุปได้ว่าแหล่งเรียนรู้เปรียบเสมือนทุกสิ่งทุกอย่างที่อยู่รอบตัวเรา สามารถส่งผลให้เกิดการเรียนรู้ทั้งทางตรงและทางอ้อมรวมทั้งยังเป็นการบูรณาการความรู้ ความคิด มวลประสบการณ์ต่างๆให้ผู้ที่ใฝ่เรียนรู้ สามารถเรียนรู้ได้ในทุกที่ทุกเวลา ทุกสถานที่
อ้างอิง
วิชาการ. กรม. กระทรวงศึกษาธิการ. 2545. คู่มือพัฒนาแหล่งเรียนรู้. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์องค์การรับส่งสินค้าและพัสดุภัณฑ์(ร.ส.พ).
สุมน อมรวิวัฒน์. 2545. กระบวนการเรียนรู้ในชุมชนและธรรมชาติ. กรุงเทพฯ : วัฒนาพานิช.
สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน. กระทรวงศึกษาธิการ.2547 การใช้แหล่งเรียนรู้ในโรงเรียนและชุมชุน. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว
เว็บไซด์
www.thaiwisdom.org/p-learn/article-lv.htm.
