การพัฒนาศักยภาพของชุมชน
ศักยภาพของชุมชน
ศักยภาพ แปลว่า ความสามารถที่ยังไม่พัฒนา หรือยังไม่พัฒนาเต็มที่
ศักยภาพของชุมชน คือ การที่ชุมชนมี “คน ความรู้ ทรัพยากร” ไม่ได้ “โง่ จน เจ็บ” แต่ขาดโอกาสในการเรียนรู้และพัฒนาศักยภาพของตนเอง ไม่มีความรู้ในการจัดการทรัพยากรให้เกิดประโยชน์แก่ชุมชนอย่างยั่งยืน ชาวบ้านสามารถค้นหาศักยภาพของชุมชนได้จาก (เสรี พงศ์พิศ 2548 : 115)
คน คือ การค้นพบความรู้ความสามารถของคน ของผู้รู้ คนที่สั่งสมความรู้และประสบการณ์จากการทำงาน จากการสืบทอดภูมิปัญญาดั่งเดิมในด้านต่าง ๆ คนที่เป็นครู เป็นแรงงาน
ความรู้ คือ องค์ความรู้ และตัวความรู้ต่าง ๆ ที่มีอยู่ในการดำรงชีวิตการทำมาหากิน การอยู่ร่วมกัน การแก้ไขปัญหาต่าง ๆ
ทรัพยากร คือ ดิน น้ำ ป่า ไร่นา พืช สัตว์ ผลผลิต เป็นต้น (เสรี พงศ์พิศ 2548 : 27)
ฐานคิดการพัฒนาศักยภาพของชุมชน
การพัฒนาวันนี้มีฐานคิดใหม่ ไม่ได้อยู่บนหลักคิดที่ว่าผู้คน “โง่ จน เจ็บ” อีกต่อไปแต่อยู่บนฐานของความเข้าใจเรื่อง “ศักยภาพ” ที่ต้องเข้าใจว่าชุมชนมีคน ความรู้ ทรัพยากร และสามารถทำให้เกิด “คุณภาพ” ได้โดยการเชื่อมโยงระหว่างปัจจัยทั้งสามของชุมชน คือ คนสัมพันธ์กับความรู้ มีการเรียนรู้ก็เกิดความรู้ มีกระบวนการเรียนรู้ต่อเนื่อง คนสัมพันธ์กับทรัพยากร มีการจัดการทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพโดยอาศัยความรู้ ความรู้สัมพันธ์กับทรัพยากร คือการพัฒนา เป็นประสบการณ์ในการพัฒนา (เสรี พงศ์พิศ 2548 : 17)
ศักยภาพ กระบวนทัศน์พัฒนาใหม่
เครื่องมือสู่ชุมชนรู้ถึงศักยภาพของตน
การจัดทำ “ประชาพิจัย” หรือชื่อเต็มว่า “ประชาพิจัยและพัฒนา” (People Research and Development-PR&D) ซึ่งเป็นเครื่องมือหรือวิธีการหนึ่งที่ทำให้เกิดกระบวนการเรียนรู้และนำไปสู่การทำ “แผนแม่บทชุมชน” หัวใจของการทำประชาพิจัยอยู่ที่การสร้างกระบวนการเรียนรู้ที่ทำให้ชุมชนหลุดพ้นจากวิธีคิดแบบพึ่งพาและรอความช่วยเหลือจากรัฐหรือภายนอก (เสรี พงศ์พิศ 2549 : 84)
แผนแม่บทชุมชน คือ แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมของชุมชนที่ชุมชนร่วมกันพัฒนาขึ้นโดยกระบวนการเรียนรู้ที่ทำให้เข้าใจศักยภาพที่เป็น “ทุน” ที่แท้จริงของตนเอง และพบแนวทางในการพัฒนาทุนดังกล่าว ไปสู่การปฏิบัติ ทำให้เกิดผลต่อชีวิตของชุมชน ทำให้ชุมชนพัฒนาไปสู่การพึ่งตนเอง อันเป็นกระบวนการเรียนรู้หรือการทำแผนแม่บท
บทบาทของหน่วยงาน องค์กรและบุคคลที่นำไปสู่การพัฒนาศักยภาพของชุมชน
7.1 เป็นผู้เชื่อมประสานให้เกิดกระบวนการเรียนรู้ (facilitator) คือ การไปสร้างการเรียนรู้ให้ชุมชนมีความรู้ในทุกอย่างที่อยากทำ
7.2 เป็นผู้เชื่อมประสานให้เกิดการเปลี่ยนแปลง (catalyst) ทำให้เกิดการสร้างสรรค์สิ่งใหม่ ๆ ที่เรียกว่า “นวัตกรรม” (innovation) ตัวอย่างเช่น การทำไร่นาสวนผสมและเกษตรผสมผสาน
7.3 เป็นผู้เชื่อมประสานให้เกิดเครือข่าย (networker) คือ การเชื่อมโยงผู้คนเป็นเครือข่าย ให้ผู้คนสื่อสารสัมพันธ์กัน ร่วมกันแลกเปลี่ยนความคิดเห็น มาร่วมกันทำกิจกรรมต่าง ๆ เพื่อแก้ปัญหา รวมกันพัฒนาศักยภาพของตนเอง (เสรี พงศ์พิศ 2548 : 21-22)
สรุปการพัฒนาศักยภาพของชุมชน
การพัฒนาศักยภาพของชุมชน คือ การพัฒนาที่มีฐานคิดใหม่ว่า ชุมชนไม่ได้ “โง่ จน เจ็บ” แต่อยู่บนฐานของความเข้าใจเรื่อง “ศักยภาพ” ของชุมชนที่มี “ คน ความรู้ ทรัพยากร”
การพัฒนาศักยภาพของชุมชน คือ การช่วยให้ชุมชนพัฒนาศักยภาพของตนเอง (community empowerment) โดยการเชื่อมโยงระหว่าง “คน ความรู้ ทรัพยากร” จนเกิดความสัมพันธ์ซึ่งเรียกว่า “กระบวนทัศน์พัฒนาใหม่” ที่ประกอบไปด้วย “การเรียนรู้ การจัดการ และการพัฒนา” ซึ่งก็คือว่า ชุมชนมีการจัดการตนเอง มีการจัดองค์กรชุมชนอย่างมีประสิทธิภาพ
การพัฒนาศักยภาพชุมชน คือ การเริ่มและเน้นที่การจัดกระบวนการเรียนรู้ (คนสัมพันธ์กับความรู้) กระบวนการจัดการทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพโดยอาศัยความรู้ (คนสัมพันธ์กับทรัพยากร) และกระบวนการพัฒนาทุนของชุมชนที่เหมาะสมและมีประสิทธิภาพ เป็นกระบวนการสร้างทุนความรู้ ทุนทางปัญญา ทุนทางสังคม ซึ่งเป็นประสบการณ์ในการพัฒนา (ความรู้สัมพันธ์กับทรัพยากร)
การพัฒนาศักยภาพของชุมชน คือ กระบวนการพัฒนาโดยมีเป้าหมายที่การพึ่งตนเองของประชาชน
บรรณานุกรม
เสรี พงศ์พิศ. (2546). วิธีคิด วิธีทำ แผนชีวิตเศรษฐกิจชุมชน (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ : ภูมิปัญญา
ไท.
เสรี พงศ์พิศ. (2548). ฐานคิด : จากแผนแม่บทสู่วิสาหกิจชุมชน. กรุงเทพฯ : พลังปัญญา.
เสรี พงศ์พิศ. (2549). เศรษฐกิจพอเพียง การพัฒนายั่งยืน. กรุงเทพฯ : พลังปัญญา.
เราสามารถใช้กระบวนการอะไรในการพัฒนาศักภาพชุมชนให้ยั่งยืนได้บ้างค่ะ
นอกจากการทำประชาพิจัยเพื่อทำให้เกิดกระบวนการเรียนรู้และนำไปสู่การทำ “แผนแม่บทชุมชนแล้วตัวชี้วัดอะไรอีกที่ทำให้ทราบได้ว่าชุมชนมีศักยภาพ
เราจะวัดไดอย่างไรว่าชุมชนมีศักยภาพหรือไม่