มุมมองของคนที่คนที่อยากจะพัฒนา

คิดอย่างไร ? กับการจัดการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียม

                                                                            วิโรจน์  ฤกษ์ศิริ

                                                รองผู้อำนวยการโรงเรียน/ชำนาญการพิเศษ

 

โครงการจัดการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียมเป็นนโยบายของรัฐบาล เพื่อสนับสนุนการดำเนินงาน

เกี่ยวกับนโยบายขยายโอกาสทางการศึกษาและพัฒนาคุณภาพทางการศึกษาตามข้อเสนอของกระทรวงศึกษาธิการ เนื่องจากในปี พ.ศ. 2536 ประเทศไทยมีดาวเทียมสื่อสารแห่งชาติดวงแรก ซึ่งได้รับพระราชทานชื่อจากพระบาทสมเด็จ   พระเจ้าอยู่หัวในรัชกาลปัจจุบันว่า “ดาวเทียมไทยคม” โดยบริษัทชินวัตรคอมมูนิเคชั่น  จำกัด  ได้รับสัมปทานจากรัฐบาล เมื่อวันที่  6  สิงหาคม  2534  ไห้ดำเนินโครงการดาวเทียมเพื่อประโยชน์ในการสื่อสารของประเทศ  กระทรวงศึกษาธิการได้เล็งเห็นถึงประโยชน์ของการใช้ดาวเทียมเพื่อการศึกษา  เพื่อประโยชน์ในการพัฒนาคุณภาพของประชากรในประเทศ  จึงได้เสนอโครงการดังกล่าวต่อคณะรัฐมนตรีและคณะรัฐมนตรีได้มีมติเห็นชอบให้ดำเนินการ  เมื่อวันที่  29  มีนาคม  2537  โดยมีวัตถุประสงค์  ดังนี้

(1)    เพื่อให้ประชาชนทุกกลุ่มเป้าหมายได้รับการศึกษาอย่างทั่วถึงในคุณภาพและมาตรฐานเดียวกัน

(2)    เพื่อให้ประชาชนมีโอกาสเลือกรับการศึกษาที่เหมาะสมกับความสามารถในการเรียนของตนเองได้อย่างอิสระ

(3)    เพื่อพัฒนาประสิทธิภาพของการจัดการศึกษาที่เหมาะสมและมีประโยชน์ต่อประชาชนกลุ่มเป้าหมาย  ทั้งประชาชนทั่วไป  ทั้งกลุ่มเป้าหมายในระบบโรงเรียนและกลุ่มเป้าหมายนอกระบบโรงเรียน

(4)    เพื่อพัฒนาการจัดการศึกษาทางไกลของประเทศให้เหมาะสมกับพัฒนาการสื่อสารของประเทศใน    ปัจจุบัน 

(กรมการศึกษานอกโรงเรียน , 2543 : 8 )

                                คำว่า “การจัดการศึกษาทางไกล” ได้มีนักการศึกษาทั้งในประเทศและต่างประเทศได้ให้         ความหมายไว้ดังนี้

                                เบิร์กและฟรีวิน (Burge and Freewin, 1985 : 4515) ให้ความหมายของการเรียนทางไกลว่า        การเรียนทางไกล หมายถึง กิจกรรมการเรียนที่สถาบันการศึกษาได้จัดทำ เพื่อให้ผู้เรียนซึ่งไม่ได้เลือกเข้าเรียนหรือไม่สามารถเข้าเรียนในชั้นเรียนที่มีการสอนตามปกติได้ กิจกรรมการเรียนที่จัดให้มีการผสมผสานวิธีการที่สัมพันธ์กับทรัพยากร การกำหนดให้มีระบบการจัดส่งสื่อการสอน และมีการวางแผนการดำเนินการรูปแบบของทรัพยากร ประกอบด้วย เอกสารสิ่งพิมพ์ โสตทัศนูปกรณ์ สื่อคอมพิวเตอร์ ซึ่งผู้เรียนอาจเลือกใช้สื่อเฉพาะตนหรือเฉพาะกลุ่มได้ ส่วนระบบการจัดส่งสื่อนั้นก็มีการใช้เทคโนโลยีนานาชนิด

                                โฮล์มเบิร์ก (Holmberg : 1981 ) เห็นว่าการศึกษาทางไกลเป็นการศึกษาที่เหมาะสมสำหรับ        การเรียนรู้ของปัจเจกบุคคลโดยเฉพาะ ซึ่งเป็นการศึกษาด้วยตนเอง โดยมิได้ยึดอยู่ที่คำแนะนำโดยตรงของครู

                                วิจิตร ศรีสอ้าน (2529 : 5 – 7) ได้ให้ความหมายของการเรียนการสอนทางไกล (Distance Learning) ว่า หมายถึง ระบบการเรียนการสอนที่ไม่มีชั้นเรียน แต่อาศัยสื่อประสมได้แก่ สื่อทางไปรษณีย์ วิทยุกระจายเสียง วิทยุโทรทัศน์และการสอนเสริม รวมทั้งศูนย์บริการการศึกษาเป็นหลัก โดยมุ่งให้ผู้เรียนเรียนได้ด้วยตนเองอยู่กับบ้าน ไม่ต้องมาเข้าชั้นเรียนตามปกติ และได้ให้ความหมายเพิ่มเติมว่า การสอนทางไกล หมายถึง การสอนที่ผู้เรียนผู้สอนอยู่ไกลกัน แต่สามารถมีกิจกรรมการเรียนการสอนร่วมกันได้ โดยอาศัยสื่อประสมเป็นสื่อการสอน โดยผู้เรียนผู้สอนมีโอกาสพบกันอยู่บ้าน ณ ศูนย์บริการการศึกษาเท่าที่จำเป็น การเรียนรู้ส่วนใหญ่เกิดจากสื่อประสมที่ผู้เรียนใช้เรียนด้วยตนเองในเวลาและสถานที่ที่สะดวก

                                กิดานันท์ มลิทอง (2540 : 20) ได้ให้นิยามของระบบการศึกษาทางไกล (Distance Education System) ไว้ว่า หมายถึง ระบบการศึกษาที่ผู้เรียนผู้สอนอยู่ไกลกัน แต่สามารถทำให้เกิดการเรียนรู้ได้ โดยอาศัยสื่อการสอนประเภทวิทยุและโทรทัศน์

จากการศึกษารายละเอียดเกี่ยวกับการจัดการศึกษาทางไกลทั้งของต่างประเทศและของ    

ประเทศไทย สามารถสรุปหลักการสำคัญของการศึกษาทางไกลได้  ดังนี้

(1)    เป็นการเรียนการสอนที่ผู้เรียนและผู้สอนอยู่ห่างกัน เนื่องจากการศึกษาทางไกลเน้นการ

เรียนการสอนโดยใช้สื่อต่าง ๆ เป็นหลัก ดังนั้น นอกจากผู้สอนหรือผู้ให้ความรู้จะถ่ายทอดความรู้และประสบการณ์ต่าง ๆ ออกมาในรูปของสื่อแล้ว ยังส่งไปยังผู้เรียนโดยผู้เรียนไม่ต้องมาพบ  ผู้สอนโดยตรง ผู้เรียนจะเรียนด้วยตนเองจากสื่อต่าง ๆ  สถาบันการศึกษาผู้จัดการศึกษาทาง

(2)    เป็นการเรียนการสอนที่เน้นการศึกษาด้วยตนเอง การที่กล่าวว่าเป็นการเรียนการสอนที่

เน้นการศึกษาด้วยตนเอง เพราะโดยวิธีการของการศึกษาทางไกลนั้น ผู้เรียนจะเป็นผู้กำหนดเวลาศึกษาหาความรู้จากสื่อต่าง ๆ ด้วยตนเอง กำหนดสถานที่เรียนเอง กำหนดเวลาหยุดพักเองผู้เรียนจะทำการศึกษาและทำกิจกรรมเสริมต่าง ๆ ตามความสะดวกหรือมีความพร้อม

(3)    มีการใช้สื่อประเภทต่าง ๆ เป็นเครื่องมือในการจัดการศึกษา การเรียนการสอน จะกระทำ

ด้วยการใช้สื่อประเภทต่าง ๆ เช่น สื่อสิ่งพิมพ์ สื่อวิทยุกระจายเสียง วิทยุโทรทัศน์ เทปเสียง คอมพิวเตอร์ ดาวเทียม ฯลฯ เป็นตัวกลางในการถ่ายทอดความรู้ อาจมีการใช้สื่อบุคคลบ้าง   เป็นครั้งคราว เป็นการเสริมสื่อดังที่ได้กล่าวมาแล้ว การใช้สื่อต่าง ๆ นั้น มีการใช้สื่อประเภทใดประเภทหนึ่งเพียงสื่อเดียวหรืออาจใช้สื่อหลาย ๆ ประเภทผสมผสานกัน นอกจากนั้น ในการติดต่อสื่อสารระหว่างผู้เรียนกับสถาบันการศึกษาก็จะใช้การติดต่อผ่านสื่อต่าง ๆ ด้วยเช่นกัน เช่น จดหมาย โทรศัพท์ โทรสาร เป็นต้น

(4)    มีการจัดเตรียมสื่ออย่างเป็นระบบก่อนเริ่มการเรียนการสอนด้วยวิธีการของการศึกษาทาง

ไกล คณะผู้รับผิดชอบหรือสถาบันผู้จัดการศึกษาทางไกลจะต้องมีการเตรียมความพร้อมในระบบการจัดการศึกษาทุกขั้นตอน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเรียนการสอนซึ่งเป็นหัวใจสำคัญ ของระบบการเรียนการสอนนี้

จะต้องพร้อม จะต้องผลิตสื่อแต่ละชนิดให้แล้วเสร็จก่อนจึงจะเริ่มรับนักศึกษาได้ ซึ่งต่างจากการเรียนการสอนในชั้นเรียนที่มีครูเป็นหลัก ถ้าครูพร้อมก็สามารถดำเนินการเรียนการสอนได้เลย สื่อเป็นเพียงส่วนประกอบเท่านั้น อาจจะเตรียมภายหลังได้

(5)    เป็นการจัดการเรียนการสอนโดยใช้ผู้สอนหรือผู้เชี่ยวชาญเป็นทีมในการผลิตเนื้อหาของ

วิชาหนึ่ง ๆ เพื่อถ่ายทอดลงสื่อประเภทต่าง ๆ นั้น ส่วนใหญ่จะใช้ผู้สอนหรือผู้เชี่ยวชาญเนื้อหาในวิชานั้น นอกจากนั้นในขั้นตอนอื่น ๆ ตั้งแต่การพัฒนาหลักสูตร การจัดส่งสื่อไปยังผู้เรียนและการประเมินผลการเรียนก็มีการดำเนินการโดย ผู้เชี่ยวชาญเป็นทีมเช่นเดียวกัน ซึ่งเป็นการประกันคุณภาพของระบบการเรียนการสอนด้วยวิธีนี้

(6)    เป็นการเรียนการสอนที่จัดให้แก่ผู้เรียนเป็นจำนวนมาก สามารถจัดให้แก่ผู้เรียนได้ทั้ง

ประเทศ การจัดการศึกษาโดยวิธีทางไกลนั้น สามารถจัดให้แก่ผู้เรียนได้คราวละมาก ๆ โดยไม่จำกัดจำนวน สามารถจัดให้แก่ผู้เรียนได้ทั้งประเทศ ซึ่งจะต่างกับการเรียนการสอนแบบชั้นเรียน เพราะชั้นเรียนหนึ่ง ๆ จะมีผู้เรียนได้จำนวนหนึ่งเท่านั้น

 (กรมการศึกษานอกโรงเรียน, 2543 : 27 - 29)

สภาพของโรงเรียนชุมชนบ้านพุดหงก่อนการจัดการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียม

  1. 1.       สภาพปัญหาที่ต้องแก้ไข

-          นักเรียนมีความรู้ในวงแคบจากหนังสือเท่านั้น เพราะเป็นโรงเรียนในชนบท

-          นักเรียนไม่กระตือรือร้นในการเรียน เพราะความเบื่อหน่ายต่อการสอนที่เดิมๆ

-          ครูผู้สอนไม่มีวุฒิตรงตามที่สอน ขาดความชำนาญ เช่น  ครูจบคหกรรมเอาไปสอนภาษา

อังกฤษ

-          ลำบากในการผลิตสื่อ เพราะราคาแพง ทำยาก หาอุปกรณ์ไม่ได้

-          ชุมชนไม่มีสถานที่อบรมทางไกล ต้องเข้าไปใช้บริการในตัวจังหวัด เดินทางลำบาก

2.   พฤติกรรมผู้เรียน 

-          นักเรียนเรียนจากหนังสือเรียน น่าเบื่อ  ขาดความสนใจ ไม่กระตือรือร้น

3.   พฤติกรรมครู

-          ใช้สื่อไม่มาก  เพราะทำยาก  ขาดงบประมาณ  ต้องไปซื้อหาที่ตัวจังหวัด

-          ครูสอนไม่มีประสิทธิภาพ ขาดความชำนาญ  ไม่จบวิชาเอกในวิชาที่สอน

-          ครูรับภาระมาก เหนื่อย  เพราะครูต่ำกว่าเกณฑ์ 

  1. 4.       พฤติกรรมผู้ที่เกี่ยวข้อง

-          ครูในโรงเรียนและต่างโรงเรียน/นักศึกษา กศน. /ผู้นำชุมชน/ประชาชนทั่วไป ไม่มีศูนย์การศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียมที่สามารถเข้ามาใช้บริการได้

5.   คุณภาพผู้เรียนที่ต้องการพัฒนา

-          ผลสัมฤทธิ์ทางการเรียน ต้องให้ได้ในเกณฑ์ที่น่าพอใจ ทุกสาระ/วิชา

-          นักเรียนขาดความกล้าในการแสดงออก

-          ความรอบรู้ ประสบการณ์ ต้องได้รับในมาตรฐานเดียวกับเด็กในเมือง

-          ทักษะชีวิตของผู้เรียน ในโลกไร้พรมแดน ต้องทันเหตุการณ์อยู่เสมอโดยเฉพาะคุณธรรม

-          การใช้สื่ออุปกรณ์ต่างๆ ต้องใช้เป็นและถูกวิธี

6.   ความพร้อม

-          โรงเรียนไม่มีอุปกรณ์รับสัญญาณดาวเทียมมาก่อน

-          มีโทรทัศน์  1  เครื่อง  ขนาด 14  นิ้ว  ในห้องพักครู

-          ครูไม่มีความรู้เรื่องเทคโนโลยีเลย

-          สถานที่ไม่พร้อมเลย ปล่อยให้ห้องว่างเปล่าไม่นำมาใช้ให้เกิดประโยชน์

  1. 7.       ข้อจำกัดของโรงเรียน

-          มีครูเพียง 12 คน ต่ำกว่าเกณฑ์

-          ชุมชนยากจน อยู่ใกล้นิคมโรคเรื้อน  โรงโม่หิน 4  โรง  บ่อนไก่ชน 1 แห่ง

-          ความแตกต่างทางศาสนามีสูง มีทั้ง พุทธ  คริสต์  อิสลาม

-          นักเรียนขาดแคลน และด้อยโอกาส  จำนวนมาก

                โรงเรียนชุมชนบ้านพุดหงได้ดำเนินการจัดการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียมมาตั้งแต่ปีการศึกษา 2538 จนถึงปัจจุบัน  โดยจัดการศึกษาทั้งในระบบโรงเรียน  นอกระบบโรงเรียนและการศึกษาตามอัธยาศัย  โรงเรียนได้ดำเนินการพัฒนาการจัดการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียมมาเป็นลำดับ จนในปัจจุบันสามารถพัฒนาการจัดการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียมด้วยเครื่องมือที่ทันสมัยโดยมีจานรับสัญญาณดาวเทียม จำนวน 4 จาน เป็นจานในระบบ KU-Band  จำนวน  3  จาน และจานที่ใช้ได้ 2 ระบบ คือ   KU-Band  C-Band Digital จำนวน  1  จาน  มีเครื่องรับสัญญาณดาวเทียม(Receiver) จำนวน  9  เครื่อง  ซึ่งทั้งหมดได้รับการสนับสนุนจากชุมชนในการจัดหา มีเครื่องรับโทรทัศน์ที่ประจำอยู่ตามห้องเรียนและห้องพิเศษ  จำนวน  17  เครื่องต่อนักเรียน 188 คน และอุปกรณ์เสริมต่างๆมากมาย ได้แก่กล้องโทรทัศน์วงจรปิด เครื่องวีซีดี เครื่องวีดีโอ เครื่องตั้งเวลา พัดลมระบายอากาศ ทำให้การออกอากาศมีความคล่องตัวและสลับซับซ้อนมากขึ้น  การควบคุมอุปกรณ์ต่างๆจึงมีความจำเป็นและสำคัญอย่างยิ่งในการดูแลให้ระบบทุกระบบทำงานได้อย่างต่อเนื่องและมีประสิทธิภาพ  สนองต่อความต้องการของห้องเรียนและห้องพิเศษที่ใช้สอนนักเรียนได้อย่างเต็มที่  โรงเรียนจึงได้จัดหาสถานที่สำหรับเป็นห้องควบคุมระบบการจัดการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียมอย่างเป็นสัดส่วนสามารถกำกับ ติดตาม ดูแลและสะดวก  ง่ายต่อการใช้งาน ตลอดจนเป็นศูนย์บัญชาการในการควบคุมระบบทุกระบบ รายการต่างๆที่จะออกอากาศไปยังห้องเรียนและห้องพิเศษให้เกิดประโยชน์ต่อผู้เรียนสูงสุด

                ความจริงวันนี้ โรงเรียนชุมชนบ้านพุดหงจัดการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียม ดำเนินการปรับปรุงเปลี่ยนแปลงมานับครั้งไม่ถ้วน ล้มลุกคลุกคลานมาโดยตลอดแต่ด้วยความมุ่งมั่นของรองผู้อำนวยการโรงเรียนพยายามอย่างยิ่งที่จะให้ครูทุกคนเห็นคุณค่าของเทคโนโลยีสมัยใหม่ ทำความเข้าใจอยู่หลายครั้ง หลายหน บังคับก็ทำมาแล้ว โรงเรียนมีเครื่องเพียงเครื่องเดียว ก็เริ่มต้นด้วยการหาห้องที่เหมาะสมสักห้องก็แทบจะไม่มี เลยไปแบ่งห้องเรียนขอด้านหลังแล้วกั้นห้อง ถึงจะแคบไปหน่อยก็พอรับได้ เริ่มต้นก็จัดตารางสอนให้ครู ก็ยุ่งไม่ใช่เล่น เพราะวิชาที่เปิดสอนเป็นของ ETV ก็ไม่กี่วิชาแล้วก็วิชาละ 15 นาทีบ้าง 20 นาที บ้าง ทำให้ไม่สอดคล้องกับการสอนวิชาละ 1 ชั่วโมง แต่ก็พยายามจัดให้ลงให้ได้ ครูก็บ่นแต่ก็ต้องสอนเพราะเราสั่งการ ผมเองก็ต้องสอนด้วยในวิชาคณิตศาสตร์ ผลการสอบออกมาดีขึ้นกว่าเดิม นักเรียนเข้าใจมากขึ้น เราก็เลยบันทึกลงวีดีโอเอามาเปิดทบทวนให้นักเรียน ครูเริ่มสนใจแล้ว เพราะผมให้รายงานด้วย  ศูนย์กศน.ก็สนใจให้นักศึกษามาใช้บริการวันหยุด พอมีอบรมทางไกลก็ใช้ที่โรงเรียนทั้งครูบ้าง ผู้นำชุมชนบ้างมาใช้ เวลาผ่านไป เรายังคงใช้เรื่อยมา พอปี 2542 ก็ได้รับรางวัลดีเด่นระดับประเทศประเภทโรงเรียนประถมศึกษาในเขตชนบท ดีใจเหมือนกัน ชาวบ้านเริ่มรู้จัก ผู้ปกครองเริ่มสนใจ ก็ถือโอกาสระดมทุนจากชาวบ้านเหลือเชื่อครับ ได้เงินมาสนับสนุนกว่า 50,000 บาท ก็เลยขอผู้อำนวยการไปซื้อได้เครื่องรับสัญญาณดาวเทียม  9 เครื่อง โทรทัศน์ติดตามห้องอีก 8 เครื่องได้ผลครับการจัดการดีขึ้นทันตาเห็นตอนนี้เราใช้การสอนจากโรงเรียนวังไกลกังวล  จัดตารางสอนตามโรงเรียนวังไกลกังวลเลย แต่ไม่ครบทุกวิชาเพราะครูไม่พอ  ถามว่าครูเป็นยังไงบ้าง  ก็ดีขึ้นครับ แต่ผมให้ข้อคิดกับครูว่าอย่าใช้ดาวเทียมสอนแทนเราต้องใช้เพื่อสนับสนุนการสอนของเรา แต่เด็กซิครับเปลี่ยนไปมากเพราะเด็กถูกสอนให้ใช้กับดาวเทียมมานาน เลยทำให้เด็กรู้จักจดบันทึก ทบทวนเองเวลาผมไม่อยู่เด็กก็จะบันทึกเอาไว้ในสมุดให้ผมตรวจทุกครั้ง แต่ก็ไม่ครบทุกคนเพราะบางคนก็ไม่สนใจเหมือนกัน  นอกจากนั้นผมยังให้นักเรียนอ่านข่าวผ่านระบบดาวเทียมไปปรากฏในจอโทรทัศน์ในโรงอาหารด้วย และเวลามีวีซีดีหนังที่เป็นประโยชน์ เช่น  ก้านกล้วย  ตำนานสมเด็จพระนเรศวร  ผมก็เปิดให้นักเรียนดูผ่านระบบดาวเทียมไปยังห้องเรียนต่างๆ  ถามถึงผลสัมฤทธิ์ทางการเรียน เช่น O-Net ก็ดีขึ้นนะในวิชาคณิตศาสตร์ แต่ถามว่าผมประสพความสำเร็จ 100%หรือยัง ตอบว่ายัง   ยังมีเรื่องที่ปรับปรุงอีกมากโดยเฉพาะครู ต้องคอยกระตุ้นและสร้างความตระหนักให้เห็นถึงความสำคัญ แต่ผมดีใจที่ครูของผมทำตามคำแนะนำเป็นส่วนใหญ่ ผมว่าน่าจะเอาวิธีนี้ไปแก้ปัญหาโรงเรียนขนาดเล็กที่ไม่ครบชั้นได้

ความล้มเหลวของหลายโรงเรียนที่ได้รับอุปกรณ์รับสัญญาณดาวเทียมที่ผมได้สัมผัสมา พบว่า  ผู้บริหารไม่ใส่ใจ  ครูไม่ยอมใช้  ไม่มีใครติดตามผลให้แล้ว ให้เลย ไม่มีผู้รับผิดชอบที่สนใจจริงๆ เครื่องไม่ได้รับการซ่อมบำรุง นับเป็นการสูญเปล่าของงบประมาณอย่างยิ่งที่กระทรวงศึกษาธิการและมูลนิธิการศึกษาทางไกลไม่ควรมองข้าม

ข้อเสนอแนะ  อบรมครูและผู้บริหารสักหน่อยจะดีไหม  มีหน่วยงานเฉพาะในการให้ความช่วยเหลือ ติดตาม นิเทศก์ในสำนักงานเขตพื้นที่น่าจะเหมาะ หรือในอำเภอหนึ่งมีสักโรงเรียนไหมที่เป็นศูนย์ประสานงานให้ อย่างนี้คงจะดีกว่านั่งมองความล้มเหลว

ความสำเร็จของโรงเรียน  ได้รับรางวัลดีเด่นระดับประเทศประเภทโรงเรียนประถมศึกษาในเขตชนบท ปี 2542 และได้รับรางวัลพระราชทาน ปี 2547  และผ่านการรับรองมาตรฐานจากสมศ.ระดับดีมาก 3.84  ปี 2549

 

 

 

บรรณานุกรม

  1. กรมการศึกษานอกโรงเรียน. วิธีดำเนินการจัดการสอนทางไกลผ่านดาวเทียม.กรุงเทพฯ : กรมการศึกษานอกโรงเรียน,  2543.
  2. กรมการศึกษานอกโรงเรียน. คู่มือการดำเนินงานการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียม, กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์บริษัท ศรีเมืองการพิมพ์ จำกัด. 2543.
  3. กิดานันท์   มลิทอง. เทคโนโลยีทางการศึกษาและนวัตกรรม. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2540.
  4. วิจิตร  ศรีสอ้าน, ประยูร  ศรีประสาสน์ และประจวบจิตร  คำจตุรัส. “ปรัชญาและพัฒนาการศึกษาทางไกล” เอกสารการสอนชุดวิชาการศึกษาทางไกล หน่วยที่ 1 – 7. นนทบุรี : โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 2529.
  5. Burge, E.J. and C.D. Freewin. “Self-Directed in Distance Learning” in Husen, Torsin. The international Encyclopedia of Education. New York : Pergamon Press Inc., 1985.
  6. Holmberg, Borye. “The System of Distance Education”. in  Distance Education  London  kagam Page, 1981.