เรื่อง อบายมุข : อารมณ์ขันในงานจิตรกรรมฝาผนังวัดหัวลำโพง
โดย วาทิน ศานติ์ สันติ 16/6/2558
ภาพจิตรกรรมฝาผนังตามธรรมเนียมไทยเดิม หรือที่เรียกว่าแบบ "ไทยประเพณี" มักนิยมแบ่งเรื่องราวการวาดไว้เป็นสัดส่วนที่ค่อนข้างแน่นอน กล่าวคือ ตอนบนของพระอุโบสถจะวาดภาพเทพชุมนุม หลังพระประธานจะวาดเรื่องไตรภูมิโลกสันฐาน ผนังสกัดด้านหน้าจะวาดรูปมาญผจญ ระดับหน้าต่างนับตั้งแต่ข้างขวามือพระประธานวนรอบพระอุโบสถมักวาดรูปพุทธประวัติ
ถึงอย่างไรอาจมีการเปลี่ยนแปลงเรื่องราวได้ตามความเหมาะสมหรือความสำคัญของสถา่นที่ เช่น ที่พระอุโบสถวัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามจะวาดรูปพระราชพิธีสิบสองเดือน หรือพระอุโบสถวัดสุวรรณดาราราม วาดรูปประวัติศาสตร์อยุธยาสมัยสมเด็จพระนเรศวรเป็นต้น
แต่ส่วนใหญ่จุดที่ไม่ค่อยเปลี่ยนเรื่องราวคือผนังฝั่งสกัดตรงข้ามพระประธานมักจะวาดภาพมารผจญ
ทางฝั่งขวามือของเราจะเป็นรูปมารยกมา ตรงกลางเป็นพระพุทธองค์แสดงปางสัมผัสธรณี ด้านลางมีพระแม่ธรณีบีบมวยผม ด้านซ้ายมือของเราจะเป็นรูปมารไหว้พระพุทธเจ้า เป็นการยอมรับในพระบารมีของพระพุทธองค์
ผู้เขียนชอบมองจิตรกรรมส่วนนี้มากที่สุด เพราะช่างจะมีจินตนาการใส่อารมณ์ขันไว้มากมาย เช่น ใส่ชาวฝรั่งให้อยู่ในพวกมาร พวกมารถูกสัตว์น้ำไล่กัดเสื้อผ้าขาดรุ่งริ่ง และยังแฝงภาพกิเลศและกามารมณ์ไว้ด้วย
กามารมณ์ คือการยึดติดกับความสุขในประสาทสัมผัสคือ สุขในการได้มองในสิ่งสวยงาม การได้ยินในสิ่งไพรเราะ การได้สัมผัส การได้รับรส รวมถึงการอยากได้ อยากมี อยากเป็น การไม่อยากได้ ไม่อยากมี ไม่อยากเป็น
ดั่งที่ยกมาให้เห็นคือจิตรกรรมฝาผนังวัดหัวลำโพง กรุงเทพมหานคร ศิลปกรรมสมัยรัตนโกสินทร์ ในกลุ่มมารมีรูปคนกลุ่มหนึ่งล้อมวงกินเหล้าแบล๊คเลเบิล คนหนึ่งกระดกทั้งขวด คนหนึ่งถือถาดหัวหมู คนหนึ่งถือน่องไก่ อาจมีความหมายลึกซึ้งถึงพวกที่กินสินบนด้วยก็ได้
มารที่ผจญเราในสังคมปัจจุบันนี้ ส่วนหนึ่งคือพวกรับสินบนโกงบ้านโกงเมืองด้วย ก็เป็นได้
เวลาไปเที่ยววัด อย่าลืมดูจิตรกรรมฝาผนังด้วยนะครับ มีเรื่องราวสนุก ๆ อยู่ในนั้นเยอะเลย
ภาพ : จิตรกรรมฝาผนังวัดหัวลำโพง กรุงเทพมหานคร
