แป๊ะเจี๊ยะ กับการศึกษาของไทย

ปัญหาแป๊ะเจี๊ยะเป็นปัญหาที่จะมีการนำเสนอข่าวกันอย่างครึกโครมในช่วงเดือนเมษายนและพฤษภาคมของทุกปี จนอาจจะกล่าวได้ว่าเป็นปัญหาเรื้อรัง และต่อเนื่อง มองไม่เห็นทางออก เมื่อปีการศึกษาใหม่เวียนมา ปัญหาแป๊ะเจี๊ยะก็เวียนกลับมาทุกที

"แป๊ะเจี๊ยะ" ตามพจนานุกรมฉบับมติชนหมายถึง "เงินกินเปล่าที่แลกกับสิทธิบางอย่าง" เป็นคำแปลที่น่าจะตรงตัวที่สุด นั่นคือหมายถึงการจ่ายเงินไปเพื่อแลกกับสิทธิในการเข้าศึกษา

ปัญหาแป๊ะเจี๊ยะเกิดจากความแตกต่างทางด้านคุณภาพการศึกษา เพราะโดยภาพรวมจะเห็นว่าจำนวนที่นั่งในโรงเรียนต่างๆ รวมกันเพียงพอที่จะรองรับจำนวนนักเรียนที่ต้องการจะเรียนต่อได้ แต่เนื่องด้วยคุณภาพทางการศึกษาที่แตกต่างกัน ทำให้จำนวนที่นั่งของนักเรียนในโรงเรียนที่เชื่อกันว่ามีคุณภาพสูงกว่า มีโอกาสที่จะเข้าศึกษาในมหาวิทยาลัยได้โดยง่าย แต่มีที่นั่งในโรงเรียนเหล่าจำกัดเมื่อเทียบกับความต้องเข้าเรียนในโรงเรียนเหล่านี้ โรงเรียนเหล่านี้จึงมักจะแบ่งการรับนักเรียนออกเป็น 2 ส่วนคือ ส่วนที่เข้าได้เพราะเรียนดีจนถึงดีมาก และสำหรับนักเรียนที่เรียนปานกลางจนถึงค่อนข้างดี ก็จะต้องมีตัวช่วยอย่างอื่นเข้ามาประกอบ นั่นคือจำนวนเงินที่เสนอว่าจะบริจาคให้กับทางโรงเรียน

แม้ว่ารัฐบาลจะได้ประกาศนโยบายเรียนฟรีมาเป็นเวลาหลายปีแล้ว แต่ปัญหาในการบริหารจัดการมีความแตกต่างกันมาก ซึ่งสืบเนื่องจากทั้ง ปัญหาค่าใช้จ่ายในการศึกษาที่จัดสรรให้ไม่เพียงพอในการที่จะเพิ่มคุณภาพทางการศึกษา และปัญหาคุณภาพบุคลากรทางการศึกษา ทำให้ความแตกต่างทางด้านคุณภาพการศึกษาคงอยู่มาอย่างยาวนาน และนับวันปัญหาความแตกต่างเหล่านี้จะเพิ่มขึ้น โดยที่นโยบายเรียนฟรีช่วยไม่ได้แต่อย่างใด

จากการร้องเรียนและการวิจารณ์ถึงปัญหา เงินค่าแป๊ะเจี๊ยะในแต่ละปี ทำให้กระทรวงศึกษาซึ่งเป็นผู้รับผิดชอบโดยตรง ต้องออกมาแสดงว่าได้ทำบางอย่างเพื่อแก้ปัญหา ซึ่งกระทรวงศึกษาฯได้แสดงเจตนารมณ์ชัดเจนว่าไม่สนับสนุนให้สถานศึกษารับเงินบริจาคจากผู้ปกครองไม่ว่าจะในรูปแบบใด และไม่ส่งเสริมให้องค์กรอื่นใดรับบริจาคหรือมีส่วนในการรับบริจาค อย่างไรก็ตาม ในประกาศดังกล่าว ก็กำหนดว่าในกรณีที่จะมีการเรียกเก็บเงินค่าธรรมเนียม ค่าบริการให้คำนึงถึงประโยชน์ที่จะได้รับ และห้ามเรียกเก็บเงินดังกล่าวในช่วงเปิดภาคเรียน ความหมายในประกาศน่าจะหมายถึงค่าธรรมเนียมในการจัดการศึกษาให้มีคุณภาพขึ้น โดยนักเรียนทุกคนจะต้องจ่ายตามการให้บริการนั้น ค่าธรรมเนียมพิเศษเหล่านี้ยังไม่ได้หมายถึง ค่าแป๊ะเจี๊ยะ แต่อย่างใด และการเรียกรับเงินค่าแป๊ะเจี๊ยะ ก็เป็นเรื่องของแต่ละโรงเรียน กระทรวงศึกษาธิการไม่ได้เกี่ยวข้องแต่อย่างใด

การปฏิรูปการศึกษารอบแรก ซึ่งเริ่มขึ้นเมื่อ 10 ปีที่ผ่านมา ได้ก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงต่างๆ มากมาย เช่น ปริมาณหรือจำนวนที่เรียนที่เพิ่มมากขึ้น รูปแบบการศึกษาที่มีความหลากหลายมากขึ้น ทั้งที่เป็นทางการ และไม่เป็นทางการ งบประมาณที่เพิ่มมากขึ้น โดยความสำเร็จของการปฏิรูปการศึกษาในรอบแรกเป็นเรื่องการกระจายโอกาสทางการศึกษา ทำให้อัตราของการเข้าเรียนต่อ และการสำเร็จการศึกษาในแต่ละระดับเพิ่มมากขึ้น

ส่วนประเด็นเป้าหมายในการดึงทุกภาคส่วนเข้ามามีส่วนร่วมในการพัฒนาการศึกษา ก็บรรลุผลสำเร็จไปไม่มากนัก โดยในด้านหนึ่งอาจจะดูได้จากการให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการศึกษา มีการถ่ายโอนโรงเรียนไปให้ท้องถิ่นช้ามาก มีการสร้างเงื่อนไข อุปสรรคต่างๆ มากมาย และไม่ต้องกล่าวถึงการมีส่วนร่วมของสังคมและชุมชนในการมีส่วนร่วมในการพัฒนาการศึกษายังคงมีให้เห็นน้อยเป็นอย่างยิ่ง

สำหรับเป้าหมายที่ยังไปไม่ถึงไหนเลย ก็ได้แก่เป้าหมายในเรื่องการพัฒนาคุณภาพการศึกษา เพราะถ้าดูจากผลการประเมินสถานศึกษาของสำนักงานรับรองมาตรฐานและประเมินคุณภาพการศึกษา ก็พบว่ามีสถานศึกษาจำนวนมากไม่ผ่านเกณฑ์การประเมิน และถ้าพิจารณาจากตัวผู้เรียนเอง ผลการจัดสอบโอเน็ต แสดงให้เห็นว่า คะแนนเฉลี่ยของวิชา คณิตศาสตร์ ภาษาไทย ภาษาอังกฤษ สังคม และวิทยาศาสตร์ ในหลายระดับ ไม่ถึงร้อยละ 50 และในบางวิชา แสดงให้เห็นแนวโน้มที่แย่ลง

ปัญหาคุณภาพการศึกษานี่เอง เป็นเรื่องที่ผูกโยงกับปัญหาแป๊ะเจี๊ยะอย่างเหนียวแน่น ความแตกต่างของคุณภาพสถานศึกษาเป็นสาเหตุทำให้ ปัญหาแป๊ะเจี๊ยะ ไม่หมดไปโดยง่าย ไม่ว่ารัฐบาลจะประกาศนโยบายเรียนฟรี หรือพยายามเพิ่มมาตรการอะไรก็ตาม เพราะเมื่อผู้ปกครองทั้งหลายมีความรู้สึกว่าคุณภาพการศึกษา ตั้งแต่ระดับประถม ไปจนถึงมัธยม ซึ่งจะเป็นบันไดต่อไปถึงมหาวิทยาลัย มีความแตกต่างกัน การขวนขวายหาช่องทางเพื่อให้ลูกได้เข้าเรียนในโรงเรียนที่เชื่อว่าดีกว่าที่อื่น จึงเป็นช่องทางให้โรงเรียนและบุคคลที่เกี่ยวข้องในการรับเด็กเข้าเรียนได้สามารถหาประโยชน์ ทั้งนี้การเรียกรับแป๊ะเจี๊ยะ อาจจะเป็นทั้งบนโต๊ะ ซึ่งอยู่ในรูปของเงินบริจาคให้กับโรงเรียน และใต้โต๊ะ ก็เหมือนกับการประมูล ของที่มีอย่างจำกัด แต่มีความต้องการสูง ราคาที่เสนอจ่ายจึงต้องสูงขึ้นไปตามความต้องการ จึงทำให้สุดท้ายแล้ว ผู้มีเงินหรือคนรวยเท่านั้นที่จะสามารถเข้าถึงโรงเรียนที่มีคุณภาพดีได้

แป๊ะเจี๊ยะ จึงเปรียบเหมือน ค่าเช่าทางเศรษฐกิจประเภทหนึ่ง ที่มีผู้เกี่ยวข้องที่ต้องการแสวงหาค่าเช่าทางเศรษฐกิจเหล่านี้ และในการแสวงหาค่าเช่าทางเศรษฐกิจก็มักจะหนีไม่พ้นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับการทุจริตคอร์รัปชั่น

ดังนั้น แป๊ะเจี๊ยะ หรือค่าเช่าทางเศรษฐกิจ ซึ่งสะท้อนถึงกลไกของอุปสงค์และอุปทานในตลาดการให้บริการทางการศึกษา ที่คุณภาพมีความแตกต่างกัน และไม่อาจทดแทนกันได้อย่างสมบูรณ์ และวงจรนี้ก็มีส่วนเกี่ยวข้องเป็นอย่างมากในการรักษาและส่งเสริมความไม่เท่าเทียมกันทางเศรษฐกิจและสังคม ถ้าเรามองตัวอย่างง่ายๆ เช่น ชนชั้นกลางสูงหรือคนรวยที่มีกำลังที่จะจ่ายเพื่อให้ลูกของตนได้เข้าศึกษาในโรงเรียนที่มีคุณภาพ เพื่อที่จะสามารถเข้าเรียนต่อในมหาวิทยาลัยที่มีชื่อเสียง และในคณะที่ต้องการได้ โอกาสในการหางานและหารายได้เป็นไปได้โดยง่าย ขณะที่ลูกคนจน ถ้าไม่หัวดีมาแต่กำเนิด โอกาสที่จะได้เข้าเรียนในสถาบันที่มีชื่อเสียง และมีคุณภาพสูง เป็นไปได้ยาก เมื่อจบแล้ว โอกาสในการหางานและหารายได้ไม่ใช่เรื่องง่าย เมื่อเป็นเช่นนี้แล้ว ความแตกต่างทางด้านรายได้ระหว่างครอบครัวคนรวยและคนจน ก็จะยิ่งกว้างออกไป ความไม่เท่าเทียมกันก็จะยังคงสูงหรือสูงขึ้นต่อไป

                ปฏิรูปการศึกษาในรอบสอง รัฐบาลประกาศว่าจะต้องเน้นในเรื่องคุณภาพการศึกษา ซึ่งเป็นปัญหาเชิงลึกของระบบการศึกษาในประเทศไทย เป็นเรื่องที่ถูกต้อง แต่เป็นเรื่องที่ทำได้ยาก โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ถ้ารัฐบาลไม่กำหนดแนวทางนโยบายที่ชัดเจน มีแผนและมาตรการรองรับ และการดำเนินการที่เอาจริงเอาจังในการปฏิรูปการศึกษามีความจำเป็นที่จะต้องปฏิรูปกระทรวงศึกษาฯเป็นอันดับแรก

มติชนรายวัน วันที่ 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2552 ปีที่ 32 ฉบับที่ 11400