ปลาไม้ทำนายฝน
อาชีพการทำการเกษตรของเกษตรกรไทยมีความจำเป็นต้องอาศัยดินฟ้าอากาศ ปีไหน ฝนดี น้ำดี ผลผลิตทางการเกษตรของชาวบ้านก็ดีไปด้วย ทำให้ชีวิตความเป็นอยู่ของชาวบ้านไม่เดือดร้อน ในอดีตหลาย ศตวรรษที่ผ่านมาการสื่อสารยังเข้าไม่ถึงในพื้นที่ไกลๆแล้วชาวบ้านทราบได้อย่างไรว่าฝนฟ้าในปีนั้นดีหรือไม่ดี แต่ที่หมู่บ้านแห่งนี้มีสิ่งหนึ่งที่สามารถบอกได้ว่าปีนั้นฝนฟ้าดีหรือไม่ดี
ก่อนที่จะถึง เดือน แปดขึ้นแปดค่ำเพียงหนึ่งวัน ที่บ้านต้าม ตำบลสวก อำเภอเมือง จังหวัดน่าน จะมีการเตรียมเครื่องอุปโภคบริโภคข้าวของเครื่องใช้ต่างๆที่จำเป็นเพื่อทำบุญในวันถัดไป ตลอดจนมีการพัฒนาหมู่บ้าน และพัฒนาแหล่งน้ำซึ่งเป็นแม่น้ำสายหลักในการใช้อุปโภคบริโภค และทำการเกษตร หรือที่ชาวบ้านเรียกว่าห้วยซ้อน และที่ลำห้วยแห่งนี้มีวังอยู่วังหนึ่งชาวบ้านเรียกว่าวังธรรม ที่มีความสำคัญต่อการทำกิจกรรมในวันขึ้นแปดค่ำเดือนแปด
ในวันขึ้นแปดค่ำเดือนแปดชาวบ้านจะมารวมกันที่วังธรรม มีการทำบุญตักบาตร และมีการฟังเทศน์ หลังจากนั้นผู้สูงอายุในหมู่บ้านจะทำพิธีเสี่ยงทายว่าปีนี้น้ำจะเป็นอย่างไรโดยใช้”ปลาไม้”ในการเสี่ยงทาย ปลาไม้ทำจากไม้ จำนวนสองตัว จะใส่ในขันเงิน(สลุง)ผู้เฒ่าผู้แก่จะร่วมกันบนบานสานกล่าวต่อเทวดาอารักษ์ แม่ธรณี แม่คงคา แลสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่สิงสถิตอยู่ ณ ที่แห่งนี้ช่วยบอกผ่านทางปลาไม้ว่าฝนฟ้า น้ำ ปีนี้จะเป็นอย่างไร จากนั้นก็จะเทปลาไม้ลงในน้ำ ถ้าปลาไม้ทั้งสองตัวหันหัวทวนน้ำทั้งสองตัว หมายถึงว่าปีนี้น้ำจะไม่ดี จะแห้งแล้งผลิตทางการเกษตรจะไม่ได้ผลดี ทำให้ชาวบ้านมีการเตรียมที่จะแก้ปัญหาก่อนที่จะเกิดความเสียหาย ถ้าปลาไม้หันหัวมวนน้ำหนึ่งตัวตามน้ำหนึ่งตัว หมายถึงว่าปีนี้น้ำจะอุดมสมบูรณ์ ผลผลิตทางการเกษตรจะได้ผลดี ถ้าปลาไม้ทั้งสองตัวหันหัวตามน้ำ หมายถึงปีนั้นน้ำจะมากผลผลิตทางการเกษตรอาจจะเสียหาย น้ำจะท่วม ทำให้ชาวบ้านระมัดระวังและมีการเตรียมรับมือกับเหตุการณ์ที่จะเกิดขึ้น
สิ่งเหล่านี้เป็นความเชื่อ และถือเป็นประเพณีที่สืบทอดกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษ ถึงแม้ว่าปัจจุบัน เทคโนโลยี การสื่อสารจะเข้าถึงทุกพื้นที่ มีการพยากรณ์อากาศ และเตือนภัยให้ทราบทั้งทางวิทยุ ทีวี แต่ที่หมู่บ้านแห่งนี้ยังยึดถือประเพณีนี้กันอยู่จนถึงทุกวันนี้ จากคำบอกเล่าของพ่อหนานสวน ใจบุญมา ซึ่งเป็นคนที่ชาวบ้านให้ความเคารพ นับถือ และเป็นคนที่ปล่อยปลาไม้ลงในน้ำ บอกว่าส่วนมากแล้วคำทำนายหรือผลจากการเสี่ยงทายที่ผ่านมาไม่ค่อยผิดเพี้ยน ถ้าปีไหนที่ปลาไม้หันหัวตามน้ำปีนั้นจะเกิดน้ำจะมากและเกิดน้ำท่วมจริงๆแต่ส่วนมากที่เสี่ยงทายมาปลาไม้จะหันหัวน้ำขึ้นหนึ่งตัวหันหัวตามน้ำหนึ่งตัวเป็นเสียส่วนมาก แต่ในปัจจุบันองค์ประกอบทางสิ่งแวดล้อมส่งผลกระทบต่อคำทำนายให้ผิดเพี้ยนได้ เช่นการลักลอบตัดไม้ทำลายป่า การสร้างฝายเปลี่ยนทิศทางน้ำความเชื่อเหล่านี้ทางผู้เฒ่าผู้แก่ในหมู่บ้านยังได้สืบทอดวัฒนธรรมความเชื่อเหล่านี้ให้กับเด็กและเยาวชนที่สนใจ
ความเชื่อเรื่องต่างๆที่ไม่สามารถพิสูจน์ได้ทางวิทยาศาสตร์เป็นเรื่องของปัจเจกบุคล ไม่สามารถบังคับหรือชักชวนคนอื่นให้มาเชื่อตามเราได้กาลเวลาที่ผ่านมาอย่างยาวนานเท่านั้นที่บ่งบอกถึงความเชื่อของคนในชุมชนแห่งนี้
ผานาง
คนเดิมกลับมาเล่าใหม่