ในรายงานการวิเคราะห์ผลการประเมินคุณภาพภายนอกรอบสองของสถาบันอุดมศึกษาในสังกัด สกอ. ที่ สมศ. กรุณาจัดทำเสนอที่ประชุม กกอ. เมื่อวันที่ ๔ ก.พ. ๕๒ ผลการประเมินระดับสถาบัน ปรากฎว่ามาตรฐานด้านหลักสูตรและการเรียนการสอน ได้ผลการประเมินต่ำเป็นที่ ๓ รองจากด้านวิจัย และด้านคุณภาพของบัณฑิต
เมื่อพิจารณาสถาบันแยกเป็นรายกลุ่ม พบจำนวนสถาบันที่ไม่ผ่านเกณฑ์ด้านหลักสูตรและการเรียนการสอนดังนี้ (ตัวเลขจาก ๑๑๐ สถาบัน)
• กลุ่มที่ ๑ ผลิตบัณฑิตและวิจัย ไม่ผ่าน ๑/๒๐ แห่ง (๕%)
• กลุ่มที่ ๒ ผลิตบัณฑิตและพัฒนาสังคม ไม่ผ่าน ๖/๕๒ แห่ง (๑๒%)
• กลุ่มที่ ๓ ผลิตบัณฑิตและพัฒนาศิลปะและวัฒนธรรม ไม่ผ่าน ๓/๑๖ แห่ง (๑๙%)
• กลุ่มที่ ๔ ผลิตบัณฑิต ไม่ผ่าน ๕/๒๒ แห่ง (๒๓%)
ผมมีข้อสังเกตว่า วิธีจัดการเรียนการสอนในสถาบันอุดมศึกษาต่างกลุ่ม น่าจะแตกต่างกัน และตัวชี้วัดสำหรับการประเมินก็ควรแตกต่างกัน ดังตัวอย่าง ที่ผมลองเสนอ เพื่อให้ช่วยกันปรับปรุง
o กลุ่มที่ ๑ ผลิตบัณฑิตและวิจัย ไม่เน้นจำนวนนักศึกษาระดับปริญญาตรี แต่เน้นการเสาะหานักศึกษาที่มีแรงบันดาลใจที่จะศึกษาหาความรู้ เป็นคนสนใจใฝ่รู้ ขี้สงสัย อยากมีส่วนสร้างความรู้ การเรียนการสอนไม่เน้นถ่ายทอดความรู้ ไม่เน้นสอน แต่เน้นจัดสภาพแวดล้อมให้เอื้อต่อการแสวงหาความรู้ด้วยตนเอง โดยการแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับเพื่อนๆ และโดยการทดลองหรือแสวงหาความรู้จากประสบการณ์ตรง หรือจากการวิจัย เน้นการเรียนวิธีการเรียนรู้ และสนองความใฝ่รู้ มากกว่าการเรียนวิชา เน้นการตั้งคำถามพอๆ กับหรือมากกว่าการให้คำตอบ การเรียนการสอนเชื่อมโยงเป็นเนื้อเดียวกันกับการวิจัย เน้นการเสาะหา ดึงดูด หรือรับนักศึกษาระดับบัณฑิตศึกษามากกว่าระดับปริญญาตรี นักศึกษาจำนวนมากเข้ามาเรียนเพราะมีทุนการศึกษา เนื่องจากมหาวิทยาลัยต้องการนักศึกษาที่มีความสามารถพิเศษแบบนั้นๆ เข้ามาร่วมสร้างสรรค์ และเนื่องจากในหลักสูตรแบบนี้นักศึกษามีประสบการณ์การเรียนรู้ในต่างประเทศด้วย ก่อนรับเข้าเรียนจึงต้องมีการสอบภาษาต่างประเทศ (เช่นภาษาอังกฤษ) ผ่านในระดับที่สื่อสารได้ดี
o กลุ่มที่ ๒ ผลิตบัณฑิตและพัฒนาสังคม เน้นการเรียนการสอนระดับปริญญาตรีในสภาพจริงของสังคมพอๆ กับเรียนวิชา บัณฑิตมีความรู้ความเข้าใจสังคม และ/หรือสถานที่ทำงาน พอๆ กับมีความรู้ด้านวิชา มีการเรียนการสอนแบบสหกิจศึกษา (cooperative education) สามารถจบออกไปทำงานในสภาพของสังคม/ชุมชนได้ดี มีความขยัน อดทน สู้งาน รักงาน/หน่วยงานของตน มีความสามารถในการเรียนรู้จากการทำงาน
o กลุ่มที่ ๓ ผลิตบัณฑิตและพัฒนาศิลปะและวัฒนธรรม เน้นการเรียนการสอนระดับปริญญาตรี โดยเรียนวิชาพอๆ กับการฝึกฝนด้านศิลปะและ/หรือด้านวัฒนธรรม ซึ่งรวมชีวิตวัฒนธรรม บัณฑิตมีความรู้ความสามารถทั้งด้านวิชาและด้านปฏิบัติหรือสร้างสรรค์เกี่ยวกับงานด้านศิลปะ และ/หรือวัฒนธรรม
o กลุ่มที่ ๔ ผลิตบัณฑิต เน้นการเรียนการสอนระดับปริญญาตรีเพื่อเป็นบัณฑิตที่รู้รอบ หรือเป็นบัณฑิตที่ทำงานได้ คิดเป็น แก้ปัญหาเป็น สามารถเรียนรู้ต่อเนื่องได้ตลอดชีวิต
มองจากมุมของการจัดการเรียนรู้ อาจจำแนกหรือจัดกลุ่มสถาบันอุดมศึกษาแตกต่างจากวิธีของ สมศ. ก็ได้ เพื่อจำแนกคุณลักษณะของบัณฑิตที่จบการศึกษาให้ชัดเจนหรือพุ่งเป้ามากขึ้น
ผมเชื่อว่า หากมีการกำหนดัวชี้วัดด้านการเรียนการสอนเสียใหม่ ให้ตรงตามเป้าหมายของแต่ละกลุ่มสถาบันอุดมศึกษา จะทำให้สถาบันกลุ่มที่ ๒, ๓, ๔ จัดการเรียนการสอนให้มีคุณภาพได้ง่ายขึ้น
ขอคำแนะนำ หรือความเห็นที่ต่าง ด้วยครับ
วิจารณ์ พานิช
๔ ก.พ. ๕๒
