เรื่องของชมรมผู้สูงอายุจังหวัดลำปางนี้ หมอตามาเล่าให้ฟังค่ะ บอกว่าพี่เกิดสั่งให้มาเล่าภาพรวมของทั้งลำปาง ก็เพื่อให้เห็นความหลากหลายของกิจกรรมชมรมผู้สูงอายุ ในจังหวัดลำปางทำอะไรกันบ้าง
โครงการสร้างเสริมสุขภาพช่องปากในชมรมผู้สูงอายุ ของจังหวัดลำปาง เริ่มตั้งแต่ปี 2549 ที่ 2 อำเภอ คือ แจ้ห่ม กับห้างฉัตร ปีต่อมา 2550 ที่เกาะคา และเถิน ปี 2551 มาเริ่มที่เสริมงาม วังเหนือ สบปราบ แม่ทะ เมืองปาน และแม่พริก คาดว่าในปี 52 เราจะขยายไปทั้งหมด 13 อำเภอของจังหวัดลำปาง ให้เต็มพื้นที่
ในส่วนของกิจกรรม จากการดำเนินการที่ผ่านมา เราจะเริ่มจาก เสาะหาชมรมผู้สูงอายุที่เข้มแข็งก่อน โดยส่วนใหญ่ไม่ได้สุ่ม จะเลือกเลยว่า ชมรมที่มีศักยภาพ ที่เข้มแข็ง โดยเริ่มต้น เราเข้าไปในหลายๆ รูปแบบ ต่างพื้นที่ก็ต่างแนวคิดกันไป มีทั้งการประชุมชี้แจงวัตถุประสงค์กับชมรมผู้สูงอายุ บางอำเภอ มีทั้งการประชุมแกนนำ และให้ความรู้ทางทันตสุขภาพเบื้องต้นในชมรมผู้สูงอายุ มีการประชุมผู้สูงอายุเพื่อสานต่อนโยบายผู้สูงอายุฟันดี ... การเริ่มเข้าไป ส่วนใหญ่จะเป็นการประชุม
ในการประชุมนั้น มีการจัดกลุ่ม การ ลปรร. ลักษณะคล้ายๆ ระดมสมอง โดยที่ชมรมผู้สูงอายุ โดยเฉพาะ จะเป็นชมรมที่เกิดจากผู้สูงอายุที่มีศักยภาพ เป็นข้าราชการบำนาญ หรืออื่นๆ โดยส่วนใหญ่ที่จะเป็นแกนนำ เราจะเห็นภาพ ผลจากการที่มีความคิดร่วมกัน เกิดการแก้ไขปัญหา การรับรู้ปัญหาต่างๆ
มีการให้ความรู้ทันตสุขภาพในกลุ่มเป้าหมาย คือ กลุ่มผู้สูงอายุ ในลักษณะการให้ความรู้ การตรวจฟันแก่ผู้สูงอายุ มีกิจกรรมที่ให้ผู้สูงอายุได้ย้อมสีฟัน ได้เห็นภาพชัดเจน มีการเผยแพร่ความรู้แก่สมาชิกชมรมฯ เอง มีการฝึกการใช้ไหมขัดฟัน มีการทำแบบสำรวจสภาวะทันตสุขภาพ โดยให้ อสม. ร่วมด้วย
เพราะจากการที่เข้าไปให้ความรู้แล้ว เขามีความรู้ ก็จะรู้เบื้องต้นว่า ฟันของตัวเองเป็นอย่างไร และขยายผลไปถึง คุณยายตรวจฟันในศูนย์เด็กเล็ก มีกิจกรรมที่เกิดขึ้น คือ ผู้สูงอายุเข้าไปดูแลฟันเด็ก มีการจัดประกวดผู้สูงอายุฟันดีในบางอำเภอ มีวิทยุชุมชนเสียงตามสาย ให้ความรู้ทันตสุขภาพ โดยที่ผู้สูงอายุเป็นผู้ดำเนินการเอง
กิจกรรมที่เกิดขึ้นและเห็นชัด ก็คือ การแปรงฟันหลังกิจกรรมของผู้สูงอายุ ที่เป็นประจำของแต่ละสัปดาห์ เช่น ทุกครั้งที่มีการออกกำลังกาย การฟ้อนเล็บ หลังจากออกกำลังกายประจำวัน ก็จะมีการแปรงฟันหลังกิจกรรมของแต่ละชมรม โดยส่วนใหญ่ เมื่อผู้สูงอายุมาเจอกันในชมรมฯ เขาจะมีกิจกรรมพื้นฐาน เป็นการออกกำลังกาย เขาก็จะมีกิจกรรมการแปรงฟันหลังจากนั้น
มีถุงผ้าใส่แปรงสีฟัน สไตล์เหนือๆ มีผู้สูงอายุออกรณรงค์เกี่ยวกับสุขภาพช่องปาก คือ มีกิจกรรมในวันสำคัญใดๆ ผู้สูงอายุก็ร่วมในการรณรงค์ มีการบูรณาการไปกับงานส่งเสริมสุขภาพทั่วไป ในชมรมผู้สูงอายุไม่ได้มีแต่ทันตฯ ลงไป ในส่วนของงานสร้างเสริมสุขภาพส่วนอื่น เขาก็จะลงไปด้วย ก็จะบูรณาการไปร่วมกับเขาด้วย บางโรงเรียนมีสอนพุทธศาสนาวันอาทิตย์ ผู้สูงอายุก็จะไปร่วมกับเขาด้วย
เกิดนวัตกรรมขึ้น ของจังหวัดลำปาง ที่เราเห็นภาพชัดเจน ก็คือ ถุงผ้าใส่ยาสีฟันแปรงสีฟัน มีการทำความสะอาดฟันด้วยไม้ข่อย ซึ่งเป็นภูมิปัญญาของเขา มีสมุดนับฟัน เป็นรูปแบบของแต่ละอำเภอ มีแบบตรวจช่องปาก ทำให้เกิดแบบตรวจสุขภาพช่องปากที่หลากหลาย และชมรมผู้สูงอายุทำสีย้อมฟันด้วยตัวเอง
กิจกรรมที่เกิดขึ้นได้ เกิดจากหลายภาคส่วน ในส่วนของ สสจ. เป็นผู้ผลักดัน สนับสนุน ในส่วนของ รพ. จะมีความมุ่งมั่นที่จะทำให้เกิดกิจกรรม ส่วน PCU หรือ สอ. ให้ความร่วมมือ เพื่อให้เกิดกิจกรรม ในส่วนเจ้าหน้าที่เราเป็นภาคที่สนับสนุน และผลักดัน
ในเบื้องต้น การที่เราคัดเลือกชมรมที่เข้มแข็ง และมีศักยภาพ ทำให้การทำงานเหมือนจะไม่ค่อยเหนื่อยมาก และตัวชมรมผู้สุงอายุเองที่เราคัดเลือกมานั้น ก็มีส่วนร่วมจาก เทศบาล อบต. ท้องถิ่น ตอนนี้เขามีส่วนที่จะผลักดันตรงนี้ค่อนข้างเยอะ สนับสนุนงบประมาณ ตัวชุมชนเห็นความสำคัญของผู้สูงอายุค่อนข้างมาก ณ ปัจจุบัน ทำให้กิจกรรมเกิดขึ้น
คำว่า ชมรมเข้มแข็ง ไม่ได้มีเกณฑ์ว่าชมรมผู้สูงอายุเข้มแข็ง แต่ว่า เรามองว่า เราอยู่ในพื้นที่ และสัมผัสกับพื้นที่เอง ชมรมเข้มแข็งที่เรามอง เพราะว่า ชมรมผู้สูงอายุเกิดก่อนที่เราจะลงไปทำกิจกรรมไม่นาน เราก็จะเห็นว่า กิจกรรมที่งานอื่นลงไปแล้ว ที่ค่อนข้างต่อเนื่อง เช่น เขามีการพบกันทุกวันจันทร์ พุธ ศุกร์ หรือพบกันทุกสัปดาห์ มีการรวมตัวที่เหนียวแน่น เข้มแข็ง หาข้อมูลได้จากงานที่เขาเกี่ยวข้อง ผู้รับผิดชอบเกี่ยวข้อง โดยเฉพาะงานกลุ่มเวช ที่โรงพยาบาล เราประสานไปที่พื้นที่ PCU ที่หมู่บ้านนั้นอยู่ว่า ชมรมไหนเข้มแข็ง เราประสานว่า คนนี้มีกิจกรรมอะไร ก็จะเจอกันบ่อยๆ ที่เห็นตรงกันว่า เราเข้าไปตรงนี้ก่อนได้
น้องนันทริกา ได้เล่าเสริมว่า เราเลือกชมรมตามเกณฑ์ที่เคยมี เพราะว่าชมรมเกิดก่อนมาตั้งนาน ชมรมมีระดับ 1 2 3 ในระดับ 3 เขาดูที่กิจกรรมว่า มีความสามารถนอกจากของตนเองแล้ว ก็ไปช่วยเหลือกลุ่มอื่น และสามารถเผยแพร่ได้ เป็นกลุ่มที่ยืนด้วยตัวเองได้แล้ว คือ ชมรมที่มีศักยภาพมากที่สุด และต้องเป็นต้นแบบได้ เหมือนที่นำเสนอไปตอนแรก
ส่วนเนื้อหา เขาไม่ได้ลงรายละเอียดลึกไปในด้านไหนบ้าง เขาถือว่ากิจกรรมที่เด่นออกมา ตามมาตรฐานผู้สูงอายุไทย ดูทั้งร่างกาย จิตใจ สุขภาพฟัน ก็เป็นหนึ่งในนั้น ดัชนีมวลกาย และพึ่งตนเอง ไม่พิการ คือ อัตราการไม่พึ่งพิง ก็จะยึดเอา 4 หัวข้อหลักนี้ และกิจกรรมที่แต่ละชมรมทำได้
เราก็พยายามดึงมาเข้ากับเรื่องฟัน
จากที่ดูเรื่องมาตรฐาน เริ่มที่ ศูนย์อนามัยเลือก focus ว่า เลือกที่เข้มแข็งก่อน จึงสำคัญที่ชมรมฯ ก็คือ ผู้ประสานงาน และคนทำงานในพื้นที่ก็จะรู้ว่า ตรงไหน ที่ไหนที่เราจะเข้าได้ ลงไปตรงนนั้นที่เกี่ยวข้อง บูรณาการทุกภาคส่วนที่เกี่ยวข้องกับประชาชน เราก็จะรู้ว่ามีใครบ้าง อบต. อปท. หรือว่าใคร โดยเฉพาะการทำงานกับชุมชน บ้าน วัด โรงเรียน เป็นพื้นฐาน เราก็ดึงทุนทางสังคมที่มีอยู่เดิม และใช้ศักยภาพการให้รางวัล หรือความภูมิใจ เป็นการดึงเอาสิ่งที่เขาดีดีอยู่ออกมา
เมื่อเขารู้สึกว่าภูมิใจในตรงนั้น ทุกคนเขาก็จะยิ่งทำ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้สูงอายุ ศักยภาพมีอยู่แล้ว เขาจะรู้สึกว่า เขามีคุณค่า และส่วนใหญ่ที่บอกว่า ข้าราชการบำนาญ หรือคนที่มีความรู้ ท่านมีสิ่งที่สั่งสมเยอะ และท่านกระบอกเสียงเดียว หนึ่งเสียงพูดไป บางทีฟังทั้งอำเภอ คนที่เป็นพระสงฆ์ หรือเจ้าคณะอำเภอ ก็ง่ายขึ้น และทางโรงเรียน ลำพังผู้สูงอายุก็จะเป็นคุณครู เป็นศิษย์เก่า ก็รู้จักกัน เราดึงมา เวลาทำงานก็จะง่ายขึ้น
และเวลาทำงานแล้ว มีเวที เวลาที่เขาทำ เกิดว่าผลงานออกมาสำเร็จ เป็นตัวอย่างได้ รู้สึกภูมิใจ เขาไม่ได้ภูมิใจรางวัลที่ได้ แต่เขาภูมิใจว่า ชีวิตที่เหลือของเขามีคุณค่า เขารู้สึกตรงนี้มากกว่า ว่า เขาออกไปช่วยสังคม ตรงนี้สามารถดึงออกมาได้ว่า เราจะใส่เกณฑ์เข้าไปตรงนี้ ก็ต้องมีระดับมันสมอง หรือคลังสมองตรงนี้เยอะๆ
แต่ในพื้นที่คงจะแตกต่าง เพราะว่า ชมรมที่บอกว่า เกิดขึ้นมากมาย บางครั้งจะมีแต่ชื่อชมรม แต่กิจกรรมทุกเดือนๆ ไม่ได้เป็นไปตามนั้น คือ จะมีทุกพื้นที่ แต่ส่วนใหญ่เราก็จะดูที่สามารถนำไปได้
หมออ้อย จากแม่ทะได้เสริมของแม่ทะไว้ด้วยค่ะว่า อำเภอแม่ทะเพิ่งเริ่มทำ ปี 2551 ไม่นาน แต่สิ่งหนึ่งที่เห็น และได้ศึกษาจากชมรมต้นแบบ อย่างของแจ้ห่ม และเราเพิ่มวิธีการ โดยใช้ลักษณะ Outcome mapping เข้ามาช่วย เพื่อให้เกิดกิจกรรมนั้นในชมรมผู้สูงอายุ โดยเอาปัญหาพื้นฐานที่ว่า เอาสมาชิกของชมรมมาค้นหา เพื่อให้เกิดโครงการขึ้นมาแบบใหม่
รวมเรื่อง เกณฑ์มาตรฐานชมรมผู้สูงอายุส่งเสริมสุขภาพช่องปาก
สวัสดีค่ะ