ในตอนเริ่มต้นแผนงานพัฒนาจิตเพื่อสุขภาพระยะที่ 2 คือปลายปี พ.ศ.2548 นั้น ผมได้รับคำแนะนำมากมายจำนวนมาก ส่วนหนึ่งของคำแนะนำเหล่านั้นคือเรื่องคำศัพท์
เรื่องคำศัพท์เป็นเรื่องสำคัญ เพราะคำศัพท์ทำหน้าที่เป็นยานพาหนะของความคิด หากไม่มีคำศัพท์เสียแล้วก็ไม่สามารถบรรทุกความคิดในสมองออกมาให้ผู้อื่นชื่นชมได้ หากใช้คำศัพท์ผิดก็เปรียบเสมือนบรรทุกสินค้าผิด แผนงานพัฒนาจิตฯ จึงเริ่มงานด้วยการถกเถียงเรื่องคำศัพท์
สำหรับคำว่า Spiritual Health บางท่านแนะนำให้ใช้คำว่า “สุขภาวะทางจิตวิญญาณ” ขณะที่บางท่านแนะนำให้ใช้คำว่า “สุขภาวะทางปัญญา” จะดีกว่า วิวาทะเรื่องนี้เกิดขึ้นหลายเวทีกว่าจะลงเอยที่คำหลัง เป็นเหตุให้เจ้าหน้าที่ต้องแทนที่คำว่าจิตวิญญาณด้วยคำว่าปัญญาในทุกตำแหน่งของเอกสารที่ได้พิมพ์ไปแล้ว
แต่หลังจากนั้นเกือบทุกท่านจากทุกภาคีก็ยังคงพูดคำว่า “สุขภาวะทางจิตวิญญาณ” ทุกประโยคเช่นเดิม
ชวนให้แปลกใจว่าจะเถียงกันมากมายในครั้งแรกๆไปทำไม
ต่อมาก็มีวิวาทะย่อยๆเรื่องคำว่า “จิตอาสา” ทำนองว่าไม่จำเป็นต้องใช้คำว่าจิตอาสาเลยเพราะเรามีคำว่าอาสาสมัครใช้กันมาแต่ก่อนแล้ว คำว่าจิตอาสาจะแฝงนัยยกตนข่มของเก่ามากเกินไปหรือเปล่า ข้างหนึ่งก็ว่าจิตอาสาต้องการขยายคำว่าจิตใจของอาสาสมัครเป็นสำคัญ กล่าวคือเมื่อเราไปทำงานอาสาสมัครแล้วจิตใจของอาสาสมัครนั่นแหละที่พัฒนาไปในระดับที่สูงขึ้น มิใช่หมายถึงจิตใจของผู้ประสบเคราะห์กรรมที่ได้รับการช่วยเหลือเท่านั้น ดังนั้นจึงควรใช้คำว่าจิตอาสา
ต่อมาจึงมีวิวาทะเรื่อง “แผนที่ความดี” ข้างหนึ่งให้ใช้แผนที่ความดี ข้างหนึ่งให้ใช้คำว่าแผนที่คนดี ข้างแรกว่าความดีจึงจีรังคนดีไม่จีรัง ข้างหลังว่าคนดีต้องถูกทำแผนที่จึงจะเป็นการเชิดชูคนดี เดาว่าไม่มีใครชนะใครในตอนท้ายจึงได้เห็นทั้งสองคำปรากฏในสื่อทั่วไปอย่างละเท่าๆกัน
แผนที่คนดีมักสื่อถึงคนดีซึ่งถูกทำแผนที่ ขณะที่แผนที่ความดีสื่อความดีก็จริงแต่มุ่งหวังให้ “คนทำแผนที่” ต่างหากที่เกิดการพัฒนาจิต นั่นคือ “คนเล่าความดี” ที่เป็นคนได้
ต่อมามีการถกเถียงกันเรื่องคำว่า “การแพทย์ที่มีหัวใจของความเป็นมนุษย์” ควรมีหรือไม่ควรมีคำว่า “ของ” สุดท้ายสรุปว่าให้มีคำว่า “ของ”
ต่อมาผู้ทรงคุณวุฒิขอให้ใช้คำว่า “ระบบสุขภาพที่คำนึงถึงศักดิ์ศรีและคุณค่าของความเป็นมนุษย์” เพราะคำว่าการแพทย์ชวนให้คิดถึงนายแพทย์มากเกินไป ส่วนหัวใจของความเป็นมนุษย์นั้นไม่รู้เรื่องเอาเสียเลย ให้ใช้ศักดิ์ศรีและคุณค่าของความเป็นมนุษย์อย่างเดิมก็พอแล้ว ทั้งนี้ยังไม่นับว่าหากใช้คำแรกอาจจะกระทบกระเทือนจิตใจของนายแพทย์จำนวนมากได้ว่าพวกเขาไม่มีหัวใจหรืออย่างไร
อันที่จริงสองคำนี้ต่างกันอย่างเห็นได้ชัด การแพทย์ที่มีหัวใจของความเป็นมนุษย์ต้องการสื่อคำว่าหัวใจของการแพทย์ หัวใจของนายแพทย์ หัวใจของพยาบาล หัวใจของหมออนามัย ฯลฯ ว่าเป็นใจของผู้ให้บริการในระบบสุขภาพที่เปลี่ยนไปพัฒนาไป ขณะที่ระบบสุขภาพที่คำนึงถึงศักดิ์ศรีและคุณค่าของความเป็นมนุษย์จะสื่อถึงศักดิ์ศรีและคุณค่าของผู้ป่วยหรือผู้รับบริการเป็นสำคัญ
เป็นสองคำที่โฟกัสคนละตำแหน่งแต่ก็ถูกนำมาผสมปะปนกันจนได้
เมื่อผมไปปรากฏตัวในที่ประชุมหนึ่งผมจึงต้องเลือกคำศัพท์ให้ถูกว่าจะใช้คำศัพท์ไหน เมื่อไปปรากฏตัวในอีกที่ประชุมหนึ่งก็ต้องเปลี่ยนคำศัพท์อีกครั้งหนึ่ง เปลี่ยนไปเปลี่ยนมาตลอดสองปีที่จัดการงาน
อย่างไรก็ตาม ผมไม่คิดว่าศัพท์บางคำจะมีชีวิตอยู่ได้อีกนานนัก ที่เห็นและเป็นอยู่ก็ใกล้ตายแล้วครับ
นายแพทย์ประเสริฐ ผลิตผลการพิมพ์
