เป็นภูมิปัญญาที่สอนกันกลางห้องเรียนอันโล่งแจ้ง เป็นการเรียนรู้ความเป็นไปของดินฟ้าอากาศที่เกี่ยวโยงอย่างแนบสนิทกับชีวิตของผู้คน

ฤดูนี้เป็นฤดูทำนา ..

ซึ่งหมายถึง "เฮ็ดนา" หรือ "ดำนา" นั่นเอง

  <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ทันที่ที่ฝนแรกของเดือนหกโปรยสายลงสู่ท้องทุ่งที่บ้านเกิด  พี่ชายของผมไม่รีรอที่จะลากเจ้า “ควายทุ่งแห่งยุคสมัยแต่ไร้ซึ่งชีวิต”  ออกท่องทุ่งอย่างคึกคักและรีบเร่ง   และควายทุ่งที่กิน “น้ำมัน”  แทนหญ้าใบเขียวตัวนี้  ก็สามารถ “ไถ, คราด”  ท้องนาที่เจิ่งน้ำอยู่หลายแปลงให้แล้วเสร็จลงได้ในชั่วไม่กี่วัน  จากนั้นก็โปรยหว่านเมล็ดข้าวเปลือกลงสู่แปลงนา  เพื่อรอวันให้เติบใหญ่เป็นต้นกล้าใช้ “ปักดำ”  ในโอกาสต่อไป</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>    <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ในวันวัยเด็ก   ผมจำได้ถนัดตาว่าในฤดูกาลของการทำนานั้น  แม่ตื่นเช้ากว่าปกติ  เพื่อหุงหาข้าวปลา  จัดเก็บ “งานครัว – งานบ้าน”  ให้แล้วเสร็จ  รีบเร่งหาบคอนสำรับข้าวปลาไปส่งพ่อที่ทุ่งนา  จากนั้นก็กรำงานเป็นเพื่อนพ่ออยู่กลางทุ่งตลอดทั้งวัน</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p>   </p><p></p><p>(แม่ :  ผู้หญิงซึ่งไม่เคยสูญเสียศรัทธาต่อทุ่งนาของตนเอง)   </p><p></p><p>ในทุกห้วงฤดูกาลก่อนการลงนาเพื่อไถหว่านและปักดำ  แม่จะเป็นผู้รับผิดชอบพิธีกรรมอันสำคัญ  และพิธีกรรมนั้น  ผมเองก็ไม่เคยตื่นทันร่วมสังเกตการณ์  หรือแม้แต่เป็นส่วนหนึ่งของการเลี้ยง “ผีตาแฮก”  เลยแม้แต่ครั้งเดียว    </p><p> </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">แม่เคยเล่าให้ฟังว่า “ผีตาแฮก”  (บางท้องที่เรียก ผีตาแฮด)  เป็นผีที่อยู่ประจำท้องไร่ท้องนา  ซึ่งผีตาแฮกนี้   จะทำหน้าที่ปกปักษ์รักษาข้าวกล้าให้อุดมสมบูรณ์  ดังนั้นก่อนการลงนาในช่วงต้นเดือนหก หรือไม่ก็ไม่เกินเดือนเจ็ด  ชาวนาในชนบทอีสานจึงต้องทำพิธีเลี้ยงผีตาแฮกกันแทบทั้งสิ้น</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>    <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">โดยปกติพิธีกรรมการเลี้ยงผีตาแฮกจะทำขึ้นสองครั้ง  นั่นคือ  การเลี้ยงก่อนทำการปักดำและเลี้ยงหลังการเก็บเกี่ยวข้าวในนาแล้วเสร็จลง  </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>    <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ผมไม่เคยตื่นนอนได้ทันเห็นพิธีกรรมเลี้ยงผีตาแฮกเลยแม้แต่สักครั้ง  ซึ่งพิธีกรรมนี้แม่ต้องทำขึ้นในเช้ามืด  แม่มักเตรียมเครื่องเซ่นไหว้ที่ประกอบด้วยเหล้า 1 ขวด (เหล้าขาว)  ดอกไม้ ธูปเทียน หมากพลู บุหรี่  ข้าว 1 กระติ๊บ  น้ำท่า  1  ขวดพร้อมแก้วประมาณ 2  ใบ  และที่ขาดไม่ได้คือไก่ต้มสุกอีก 1  ตัว  แต่ระยะหลังผมไม่ค่อยได้เห็นไก่ต้มสุกเท่าใดนัก  พบเจอก็แต่อาหารคาวทั่ว ๆ  ไป …</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>    <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">พิธีกรรมเช่นนี้จะทำขึ้น ณ ที่ตั้งศาลเล็ก ๆ  หรือกระท่อมหลังเล็ก ๆ  ที่ปลูกไว้ให้เป็นที่สิงสถิตของผีตาแฮก   ซึ่งส่วนใหญ่มักอยู่ใต้ต้นไม้ใหญ่ที่ยืนต้นอยู่บนกองดินที่เรียกกันเป็นภาษาพื้นถิ่นว่า “โพน”    และพี่ ๆ  ก็มักจะตั้งตารอคอยนำเครื่องเซ่นเหล่านั้นมาบริโภคกันเสียเอง  โดยเฉพาะเหล้าและไก่ต้มนั้น  ถือได้ว่าเป็นที่หมายปองของทุกคน </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>    <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">นั่นคือความทรงจำที่ค่อนข้างพร่าเลือนที่ผมมีต่อท้องทุ่งในหน้าน้ำเช่นนี้, </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"><div style="text-align: center"></div></p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">อย่างไรก็ตาม,  สิ่งที่ผมทำความเข้าใจเสมอมาในฤดูกาลแห่งการไถหว่านก็คือ  ความเปลี่ยนแปลงในทางวัฒนธรรมของการทำนาของผู้คนในชนบทที่เปลี่ยนรูปเปลี่ยนร่างไปตามยุคสมัย    ซึ่งผมเข้าใจว่า  การทำนาไม่ใช่อาชีพ  หากแต่การทำนาคือ “วัฒนธรรม”  ของคนที่เรียกตนเองว่า “ชาวนา”  ผู้เป็นกระดูกสันหลังของชาติ   เพราะนาฏกรรมเหล่านี้ก่อเกิดและดำรงอยู่มานานหลายชั่วยุคสมัย   มีการสั่งสม ถ่ายทอดและสืบต่ออย่างเป็นระบบ   เป็นภูมิปัญญาที่สอนกันกลางห้องเรียนอันโล่งแจ้ง  เป็นการเรียนรู้ความเป็นไปของดินฟ้าอากาศที่เกี่ยวโยงอย่างแนบสนิทกับชีวิตของผู้คน –</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p>   </p><p>วันนี้สภาพดินฟ้าผันผวน  ฝนไม่ตกต้องตามฤดูกาล  ในน้ำขาดปลา  ในนาแทบร้างข้าว ..  หลายคนปล่อยที่นาให้รกร้าง  บางคนให้เพื่อนบ้านมาเช่าที่นาทำนา  ซ้ำร้ายบางคนก็ขายที่นาให้กับคนอื่นไป  รวมถึงการเสียที่นาให้กับเจ้าของเงินกู้ …</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>    <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">นี่คือนาฏกรรมที่เกิดขึ้นและดำเนินไปอย่างไม่รู้วันสิ้นสุด   …  </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ท้องทุ่งวันนี้เต็มไปด้วยความเร่งรีบ   การทำนาผลิกผันวิ่งแข่งกับฤดูกาลอย่างแทบไม่น่าเชื่อ    </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ภาพของควายทุ่งอันเป็นเครื่องจักรกลคำรามเสียงก้องดังอยู่เต็มท้องทุ่ง   มันทำงานอย่างไม่รู้เหนื่อย   ศักยภาพของผานไถลากลึกกว่าไถดั้งเดิมของชาวนา   ความแข็งแกร่งของคราดเหล็กสามารถตัดหญ้าเล็กใหญ่ขาดกระจุยออกเป็นเศษเสี่ยง   แม้กระทั่งไส้เดือนก็ยังหวาดผวาที่จะขึ้นมาเล่นโคลนจากรอยไถเหล่านั้น  </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p></p><p>ผมมองดูผิวดินที่คราดเหล็กได้กวาดให้ราบเรียบในที่นาบางแปลง     มันช่างเนียนนุ่มและละเอียดกว่าอดีตหลายเท่าตัว  เมล็ดข้าวเปลือกที่ผ่านการแช่น้ำมาร่วมสัปดาห์ทิ้งตัวเกลื่อนอยู่เหนือผิวดินที่เนียนเรียบอย่างสบายตัว   ขณะที่ไก่กาและนกทุ่งทยอยลงจิกกินอย่างไม่ขาดสาย      </p><p> </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ย้อนกลับไปสู่วันวัยที่ยังเด็กอีกสักครั้ง   ผมจำได้ว่าพ่อ หรือแม้แต่พี่ชายต้องไถคราดกันตั้งแต่เช้าตรู่  ครั้นสายแล้วก็ปล่อยเจ้าควายแสนซื่อไปเล็มหญ้าและพักนอนตามแหล่งน้ำในแปลงนาต่าง ๆ    ครั้นจะไถคราดในยามสายที่แดดกล้าเริ่มแรงแสง   ก็คงเหนื่อยเอาการทั้งคนและเจ้าทุย  </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ทว่าการมาแทนที่โดยควายทุ่งตัวใหม่นี้   ห้วงเวลาไม่สำคัญอีกต่อไป  มันไม่สะทกสะท้านต่อความแรงของเปลวแดด  มันไม่หวาดหวั่นต่อแรงฝน  และไม่เคยวิตกกังวลต่อรากไม้ที่ฝังตนซ่อนอยู่ในแปลงนา</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ผมชอบที่จะฟังเสียงและคำพูดที่พ่อใช้สื่อสารกับเจ้าทุยในยามไถหว่าน …  หากจะเรียกเป็นภาษา “ควาย”  ก็คงไม่ผิดนัก   การบังคับให้เลี้ยวซ้าย เลี้ยวขวา  การกระตุกเชือกให้เจ้าทุยหยุด  หรือแม้แต่เสียงอันดุดังที่พ่อพยายามกระตุ้นให้มันฮึกเหิม  ก็ล้วนแล้วแต่เป็น “ศิลปะ”  ที่ผมหลงรักและประทับใจอย่างไม่รู้เลือน</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">แต่บัดนี้   ท้องทุ่งไม่มีเสียงเหล่านี้แล้ว  จะมีก็แต่เสียงของควายทุ่งแห่งยุคสมัยที่คำรามอยู่อย่างไม่รู้เหนื่อย  และมันก็เป็นขวัญใจที่ใครต่อใครต่างก็ชื่นชมและยกย่องให้ทำหน้าที่แทนควายทุ่งตัวเดิมอย่างเต็มรูปแบบ</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p>   </p><p></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ผมชอบบรรยากาศที่ตนเองได้ขึ้นไปเกาะอยู่บน “คราด”  ที่เจ้าทุยกำลังลากไปตามแปลงนา   มันเหมือนกับกำลังขี่รถตะลุยทุ่งอย่างทุลักทุเล  แต่ก็เต็มไปด้วยความสนุกสนาน และผมเองก็ชื่นชอบที่จะมองดูลิ่มคราดอันเล็กแหลม  เบียดตัวทิ่มลงสู่ผิวดิน   และลากเลื้อยเป็นทางยาว   ราวกับพู่กันตวัดวาดไปตามผืนผ้าใบของจิตรกร  …</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">  </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p>ผมชอบที่จะเดินตามรอยไถและรอยคราดเพื่อทำหน้าที่เก็บเศษหญ้า  ตอไม้  หรือแม้แต่เศษไม้ที่ไม่พึงประสงค์ออกจากแปลงนา   นั่นคือ  พันธกิจที่ช่วยให้ผมได้มีตัวตนและเป็นส่วนหนึ่งของการทำนาในหน้าน้ำ  รวมถึงการตามเก็บเจ้าไส้เดือนใส่ลงในกระป๋องใบเล็ก ๆ  เพื่อนำไปเป็นเหยื่อตกปลา         </p><p> </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">สิ่งเหล่านี้ล้วนกู่เสียงเรียกขานมายังผมอยู่อย่างไม่ว่างเว้น   แต่ผมก็รู้ดีว่ามันไม่อาจพลิกชีวิตเช่นนั้นกลับมาได้ตามเสียงเรียก    ทุกอย่างเป็นไปตามยุคสมัย   ทุ่งนาเองก็เถอะ  มันก็ย่อมมียุคสมัยแห่งการวิวัฒน์ไปเช่นกัน   และการวิวัฒน์นั้นก็เปลี่ยนผันไปตามกระแสธารทางสังคมอย่างไม่อาจบิดพลิ้ว  </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p>   </p><p></p><p>วันนี้,  การไถคราดเป็นหน้าที่ของควายทุ่งตัวใหม่ที่แข็งแกร่ง กำยำแต่ไร้ชีวิต  …  ไม่มีภาษาศิลปะของการไถหว่านในแบบภูมิปัญญาชาวบ้านอีกต่อไป  มีแต่ศาสตร์อันเป็นความรู้ที่ต้องศึกษาจากคู่มือของควายทุ่งที่มากด้วยศักยภาพ    </p><p></p><p>วันนี้,ผมกลับไปเยือนทุ่งอีกครั้ง  ...  ท้องนาเริ่มมีการไถคราด    ไก่บ้านหลายตัวและนกทุ่งยังคงย่ำเท้าเล็ก ๆ  ไปตามแปลงนาอย่างคุ้นเคย   โดยไม่วิตกกับเสียงคำรามของควายทุ่งที่ไร้ชีวิต  ขณะที่นกเอี้ยงแทบไม่เห็นโฉบบินลงมาเยือนท้องทุ่งเลยสักตัว      </p><p> </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">หรือเพราะเจ้านกเอี้ยงต่างคิดว่า  ทุ่งวันนี้ไม่มีควายทุยแล้วกระมัง   และบางทีมันอาจจะยังไม่รู้สึกสุนทรีย์และคุ้นชินกับเสียงของควายทุ่งแห่งยุคสมัยนี้ก็เป็นได้  -   </p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>   <p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal">ผมก็ได้แต่ยิ้ม  และยิ้มอย่างเข้าใจ …</p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p><p style="margin: 0cm 0cm 0pt" class="MsoNormal"></p>