วรรณกรรมบาลีอันเป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์

วรรณกรรมที่แต่งด้วยภาษาบาลี (มคธ) ซึ่งรจนาขึ้นหลังพุทธกาล นับว่ามีความสำคัญต่อการศึกษาถึงประวัติศาสตร์เกี่ยวกับพุทธศาสนา คัมภีร์ที่จะกล่าวต่อไปนี้ ตามมติของพม่า (เมียนมาร์) จัดไว้ในหมวดคันถันตระหรือคัมภีร์ที่อยู่นอกสายพระไตรปิฎก มีชื่อดังนี้

1. คัมภีร์ทีปวังสะ ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง สันนิษฐานว่าน่าจะแต่งขึ้นในช่วงรัชสมัยของพระเจ้ามหาเสนและก่อนสมัยของพระเจ้าธาตุเสน เชื่อกันว่าคัมภีร์นี้มีมาก่อนสมัยพระพุทธโฆษาจารย์เพราะท่านพระพุทธโฆษาจารย์ได้อ้างถึงชื่อและข้อความบางตอนในคัมภีร์นี้ด้วย

2. คัมภีร์มหาวังสะ เป็นผลงานของท่าน พระมหานามะ รจนาขึ้นในรัชสมัยของพระเจ้าธาตุเสน ราวพุทธศตวรรษที่ 10 ลักษณะของการแต่งคล้ายคลึงกับคัมภีร์ทีปวังสะมาก เช่น มีการลำดับบทและเนื้อหา แต่ที่แตกต่างก็คือมหาวังสะมีเนื้อหาละเอียดมากกว่านักปราชญ์บางท่านกล่าวว่า มหาวังสะก็คืออรรถกถาทีปวังสะนั่นเอง

3. คัมภีร์โพธิวังสะหรือทาฐาวังสะ เป็นผลงานของพระอุปติสสะ ราวต้นพุทธศตวรรษที่ 16 เป็นคัมภีร์ที่ว่าด้วยการประดิษฐานพระศรีมหาโพธิ์และอานิสงส์ของการบูชาพระศรีมหาโพธิ์

4. คัมภีร์ทาฐาธาตุวังสะหรือทาฐาวังสะ เป็นผลงานของพระธรรมกิตติ แต่งขึ้นราวพุทธศตวรรษที่ 18 เป็นคัมภีร์ที่มีเนื้อหาว่าด้วยเรื่องพระเขี้ยวแก้วของพระพุทธเจ้าที่นำไปประดิษฐานในที่ต่าง ๆ

5. คัมภีร์ถูปวังสะ เป็นผลงานของท่านวาจิสสระ เนื้อหาของคัมภีร์ว่าด้วยเรื่องประวัติความเป็นมาของสถูปต่าง ๆ

6. คัมภีร์จูฬวังสะ เป็นผลงานของท่านธัมมกิตติ เนื้อหาของคัมภีร์นี้กล่าวถึงประวัติของกษัตริย์ศรีลังกาต่อจากมหาวังสะ จนกระทั่งถึงสมัยของพระเจ้าปรักกมพาหุที่ 2

7. คัมภีร์หัตถวนคัลลวิหารวังสะ ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง มีเนื้อหาว่าด้วยประวัติการสร้างวิหารชื่อหัตถวนคัลละ ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่ง ซึ่งตั้งอยู่ทางตะวันตกของศรีลังกาเรียกชื่อหมู่บ้านนี้ว่า “มลยเทสะ” และกล่าวถึงประวัติของพระเจ้าสิริสังฆโพธิ