อรรถกถาที่มีอยู่ก่อนสมัยพระพุทธโฆษาจารย์

1. อรรถกถาภาษาสิงหฬโบราณ อรรถกถาภาษาสิงหฬโบราณที่จะกล่าวต่อไปนี้ต้นฉบับได้สูญหายไปหมดแล้ว ซึ่งแยกออกเป็น 3 หมวด คือ

1.1 อรรถกถาวินัยปิฎก ได้แก่

1.1.1 มหาอรรถกถาหรือมูลอรรถกถา เป็นผลงานของพระสงฆ์คณะมหาวิหาร เมืองอนุราธปุระ ประเทศศรีลังกา แก้ครบทั้ง 3 ปิฎก

1.1.2 มหาปัจจรีอรรถกถา คือ อรรถกถาแพใหญ่ แต่งขณะที่นั่งบนแพ ณ ที่ใดที่หนึ่ง ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง

1.1.3 กุรุนทีอรรถกถา แต่งที่กุรุนทีมหาวิหารในศรีลังกา ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง

1.1.4 อันธกัฏฐกถา แต่งเป็นภาษาอันธกะ แล้วสืบต่อกันมาขยายไปยังเมืองกัฐจิปุระ หรือเมืองคอนเจวารามในอินเดียภาคใต้ ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง

1.1.5 สังเขปัฏฐกถา คือ อรรถกถาย่อ สันนิษฐานว่าน่าจะแต่งในอินเดียภาคใต้ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง

1.1.6 วินัยอัฏฐกถา ไม่ปรากฏสถานที่แต่งและชื่อผู้แต่ง

1.2 อรรถกถาสุตตันตปิฎก ได้แก่

1.2.1 มหาอรรถกถา หรือมูลอรรถกถา

1.2.2 สุตตันตอรรถกถา คือ อรรถกถาพระสูตร

1.2.3 อาคมัฏฐกกถา อรรถกถานิกาย 4

1.2.4 ทีฆัฏฐกถา อรรถกถาทีฆนิกาย

1.2.5 มัชฌิมัฏฐกถา คือ อรรถกถามัชฌิมนิกาย

1.2.6 สังยุตตัฏฐกถา คือ อรรถกถาสังยุตตนิกาย

1.2.7 อังคุตตรัฏฐกถา คือ อรรถกถาอังคุตตรนิกาย

1.3 อรรถกถาอภิธรรมปิฎก ได้แก่

1.3.1 มหาอรรถกถา หรือ มูลอรรถกถา

1.3.2 อภิธัมมัฏฐกถา คือ อรรถกถาอภิธรรม

2. อรรถกถาที่เชื่อว่าเป็นของเดิม อรรถกถาที่จะกล่าวต่อไปนี้ เชื่อกันว่าเป็นอรรถกถาที่มีอยู่เดิมก่อนสมัยของพระพุทธโฆษาจารย์ และเป็นอรรถกถาที่ได้รับการยกย่องและยอมรับกันในนิกายเถรวาทสายกัสสปวงศ์ ได้แก่

2.1 เนตติปกรณ์ คือ อรรถกถาที่เชื่อว่าเป็นผลงานของพระมหากัจจายนะ ยังไม่มีหลักฐานยืนยันได้ว่า คือ พระมหากัจจายนะ ซึ่งมีชีวิตในสมัยพุทธกาลหรือไม่ คัมภีร์นี้ได้อธิบายหลักสำคัญ ๆ ของพุทธศาสนา และนำธรรมต่าง ๆ ที่จะนำไปปฏิบัติให้พ้นไปจากวัฏฏะ

2.2 เปฏโกปเทสปกรณ์ คือ อรรถกถาอันเป็นผลงานของพระมหากัจจายนะคัมภีร์นี้ได้อธิบายอริยสัจ 4 มีเนื้อหาบางส่วนที่ท่านนำมาจากคัมภีร์สังยุตตนิกาย

2.3 มิลินทปัญหา เป็นอรรถกถาเป็นผลงานของพระติปิฏกจุฬาภัย ต้นฉบับเดิมเป็นบทสนทนาถาม-ตอบระหว่างพระยามิลินท์กับพระนาคเสน ซึ่งพระยามิลินท์องค์นี้ทรงเป็นกษัตริย์กรีก ผู้ครองสาครนครในอินเดียภาคเหนือ

-->> ในบรรดาคัมภีร์อรรถกถาทั้ง 3 ข้างต้นนี้ คัมภีร์ที่ 3 คือ มิลินทปัญหานั้นได้ถูกนำมาแปลงสู่ภาษาไทยทั้งย่อและพิสดาร จึงทำให้ชาวพุทธในประเทศไทยรู้จักและคุ้นเคยกับคัมภีร์นี้มากกว่าอีก 2 คัมภีร์ข้างต้น