การภาวนาคืออะไร...? คำตอบสำหรับคำถามนี้เป็นสิ่งที่ค้างคาใจนักปฏิบัติมามากหลาย

ต่างคนก็ต่างตีความ ตีความตามที่ตนเคยได้สัมผัสและปฏิบัติมา

การภาวนานั้นเป็นการปฏิบัติที่ครูบาอาจารย์ใช้เทคนิคการสอนแบบยึดผู้เรียนเป็นศูนย์กลาง (Child Center) ซึ่งนั่นก็แล้วแต่ว่าจริตของแต่ละคนแต่ละท่านเป็นอย่างไร

บางคนท่านก็ให้ขึ้นเขาทางตรง บางคนท่านก็ให้ขึ้นเขาทางอ้อม บางคนท่านก็ให้เก็บผัก ฝ่าฟืนอยู่ตีนเขา ซึ่งทั้งหมดทั้งสิ้นนั้นคือ “การภาวนา...”

แต่ไม่ว่าจะเป็นอย่างไร การภาวนาที่เรียกว่าถูกต้องและถูกทางนั้น จักต้องมุ่งที่จะลดซึ่งกิเลสและตัณหา ตัดความโลภ ความโกรธและความหลง

ถ้าหากเราได้ภาวนา แล้วทางนั้นพบว่า ความโลภเราลดลง ความหลงเราลดลง ความโกรธเราลดลง นั่นเรียกได้ว่ามาถูกทางแล้ว

แต่ถ้าหากเราภาวนาแล้ว กิเลสมากขึ้น อยากได้นิมิต อยากเห็นผี เห็นเทวดา หรือแม้กระทั่ง “อยากสงบ” อยากมีความสุข นั่นก็เรียกได้ว่า มาผิดทางแล้ว

การภาวนาคืออะไรท่านทั้งหลายต้องพิจาณาจากการปฏิบัติตามจริตของตนเอง

การภาวนานั้น จำกัดความจากการคิด การอ่านนั้นไม่ได้

การภาวนานั้น ต้องจำกัดความจากการปฏิบัติ และต้องเป็นการปฏิบัติด้วยตนเอง

เพราะว่าการภาวนานั้นเป็น “สันทิฏฐิโก” คือ เป็นสิ่งที่ผู้ศึกษาและปฏิบัติพึงเห็นได้ด้วยตนเอง

เพราะว่าการภาวนานั้นเป็น “ปัจจัตตัง” คือ เป็นสิ่งที่ผู้รู้ก็รู้ได้เฉพาะตน

ไม่ว่าการภาวนาจะเป็นอะไร คืออะไร จุดมุ่งหมายนั้นคือความผ่องใสแห่ง “นิพพาน...”