• สัตว์ (บางจำพวก) มีคุณธรรมหรือไม่ ?

รู้สึกว่าประเด็นนี้ น่าสนใจ... ตามที่อาจารย์ขยายความมาก็พอจะบ่งชี้ได้ว่า ที่เรา (มนุษย์) รู้สึกว่าสัตว์มีคุณธรรม เพราะไปสอดคล้องกับเกณฑ์คุณธรรมของมนุษย์... (ไม่แน่ใจว่าถูกต้องหรือไม่ )

อาตมาก็สงสัยขึ้นไปอีกว่า สัตว์บางจำพวกที่นิยมอยู่เป็นฝูง (เน้นสัตว์ป่า มิใช่สัตว์เลี้ยง) คล้ายๆ กับสังคมของมนุษย์ เช่น ลิง ช้าง หรือฝูงไก่แจ้ในวัด เป็นต้น...

ในฝูงสัตว์เหล่านี้ มีระเบียบกฎเกณฑ์ มีผู้นำ มีการให้รางวัลและลงโทษ มีการขับไล่ออกจากฝูง เป็นต้น...

ดังนั้น จึงเป็นไปได้หรือไม่ว่า สัตว์ฝูงเหล่านี้ มีเกณฑ์คุณธรรมของมันเอง ซึ่งอาจคล้ายคลึงหรือผิดแผกไปจากมนุษย์...

และถ้าเราจะวิจัยประเด็นนี้ เราจะใช้เครื่องมือหรืออะไรเป็นตัวชี้วัดหรือประเมินค่า...  เพราะแม้ในสังคมมนุษย์ก็รับรู้กันว่าการจะวิจัยเพื่อบ่งชี้เกณฑ์คุณธรรมนั้น เป็นสิ่งที่ยากและจะมีข้อคัดค้านเสมอ จนกระทั้งบางแนวคิดบอกว่า มนุษย์มิได้มีคุณธรรม คุณธรรมเป็นเพียงสิ่งจอมปลอมของมนุษย์ นั่นคือ มนุษย์ก็มิได้แตกต่างจากสัตว์ในเรื่องคุณธรรม... ประมาณนี้

• ตามนัยที่ว่ามาทั้งหมดนั้น จึงเป็นไปได้หรือไม่ว่า อาจารย์เชื่อว่า สัตว์ไม่มีคุณธรรม แล้วก็ใช้เหตุผลเพื่อสนับสนุน...
• ขณะที่อาตมาประหนึ่งจะเชื่อว่า สัตว์บางจำพวกก็มีคุณธรรม แล้วก็ใช้เหตุผลเพื่อสนับสนุน...

(ยังมีประเด็นอื่น ๆ แต่พักไว้ก่อน)

เจริญพร