มาถึงสมัยปัจจุบัน คนพุทธมณฑลกลับต้องเผชิญความทุกข์ในเรื่องมลพิษต่างๆ น้ำเน่า ขยะ อากาศเสีย จราจรติดขัด ความไม่ไว้ใจกันระหว่างคนที่อยู่เดิมกับคนย้ายมาอยู่ใหม่ การทะเลาะวิวาท ลักทรัพย์ ยาเสพติด การโกงค่าแรง ความเหลื่อมล้ำทางการศึกษา ความมีน้ำใจลดลงขณะที่ดำรงชีวิตแบบต่างคนต่างอยู่ที่ดูจะเพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ

ส่วนความสุขในยุคนี้ ได้แก่ ความสะดวกสบายเรื่องถนนหนทาง ไฟฟ้า น้ำประปา รวมถึงความภาคภูมิใจในสถาปัตยกรรมและประติมากรรมทางพุทธศาสนา คือ "พุทธมณฑล" และการได้มีโอกาสระลึกถึงความสุขครั้งอดีต คือ ภาพชุมชนเดิมที่อุดมสมบูรณ์ด้วยทรัพยากร ผู้คนมีน้ำใจต่อกัน ก็ถือเป็นความสุขของคนยุคนี้ด้วย

และสิ่งที่เป็นความปรารถนาของผู้นำและชาวบ้านที่พุทธมณฑลในเวลานี้ก็คือ ยังอยากให้มีพื้นที่สีเขียวของภาคเกษตรกรรมหรือปลูกต้นไม้ให้มากขึ้น ชะลอการเปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมต่างๆ และอยากกลับไปมีวิถีชีวิตเช่นครั้งอดีตที่ผู้คนเอื้ออาทรต่อกัน

ขณะที่งานวิจัยเรื่อง การสำรวจเพื่อพัฒนาชุมชนพุทธมณฑล โดย "ประภา คงปัญญา" สถาบันวิจัยโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล ซึ่งศึกษาในภาพกว้างโดยใช้วิธีสัมภาษณ์ด้วยแบบสอบถาม ในกลุ่มตัวอย่างชายหญิงอายุ 15 ปีขึ้นไป ทุกระดับการศึกษา ทุกอาชีพ จำนวน 1,000 ราย เมื่อเดือนกันยายน 2550

"พบว่าคนพุทธมณฑลเห็นว่าชุมชนของเขามีความอยู่เย็นเป็นสุขกว่ากรุงเทพฯ ผู้คนที่นี่มีความสุข มีความพึงพอใจในชีวิต มีอิสระทางความคิด และยังมีความผูกพันกับชุมชน ซึ่งนับว่าเป็นจุดแข็งของชุมชนแห่งนี้"

อย่างไรก็ดี การสำรวจนี้พบว่าทรรศนะในการดูแลสุขภาพตนเองของคนในชุมชนค่อนข้างต่ำ การรักษาทรัพยากรธรรมชาติไว้ให้คนรุ่นหลังยังมีไม่มากนัก รวมถึงความคิดเห็นเกี่ยวกับความสัมพันธ์กับผู้อื่น เช่น ความรู้สึกว่ามีมิตรแท้ รู้สึกว่ามีคนพร้อมช่วยเหลือเมื่อมีเหตุการณ์รุนแรงเกิดขึ้นในชีวิต รวมถึงความสุขกับเพื่อนบ้านที่ไม่สูงนัก นับเป็นส่วนหนึ่งของการสะท้อนภาพของการปรับเปลี่ยนในสังคม

ที่สำคัญ กลุ่มเยาวชนดูจะมีความสุขในชีวิตน้อยกว่าผู้ใหญ่ ขณะที่คนมีการศึกษาน้อยก็ดูจะมีความสุขมากกว่าคนมีการศึกษาสูง และน่าสนใจว่าเกษตรกร กลับเป็นกลุ่มอาชีพที่มีความสุขและความเป็นอิสระทางความคิดมากกว่ากลุ่มอื่นๆ

จากมุมมองนักวิชาการทั้งสองคน เมื่อนำความสุขตามหลักธรรมทางพระพุทธศาสนามาร่วมวิเคราะห์ดู (ดูภาพประกอบ) จะเห็นว่าความสุขของชาวพุทธมณฑลยังคงอยู่ที่ระดับพื้นฐาน คือ ระดับที่ 1 และ 2 เป็นส่วนมาก โดยเฉพาะความสุขจากการเสพวัตถุ ซึ่งถือว่ามีความยั่งยืนน้อยที่สุด

อย่างไรก็ตาม โอกาสที่จะพัฒนาให้คนมีความสุขในระดับที่สูงขึ้น ซึ่งมีความยั่งยืนมากกว่า คือ ในระดับที่ 3 สุขจากการกระทำที่สร้างสรรค์ หรือระดับที่ 4 สุขจากจิตใจที่เป็นบุญกุศล เช่น การสร้างจิตสาธารณะ สร้างความรู้สึกถึงความเป็นชุมชน ร่วมพัฒนาธรรมชาติและสภาพแวดล้อม ก็มีความเป็นไปได้ค่อนข้างสูง

เพราะส่วนใหญ่คนพุทธมณฑลยังมองว่าตนเองมีคุณธรรม จิตใจสงบ มั่นคง ไม่ถูกกระทบง่าย ทั้งยังอยู่รวมกันอย่างมีความสัมพันธ์ที่ดีต่อกัน

แต่โจทย์สำคัญก็คือ จะเริ่มต้นอย่างไร เริ่มที่ใคร ความสุขของคนในชุมชนนี้จะเพิ่มมากขึ้นและพัฒนาไปเป็นลำดับ พุทธมณฑลจะเป็นมณฑลแห่งสุขภาวะได้หรือไม่ ?

งานวิจัยทั้งสองนี้เป็นส่วนหนึ่งของโครงการศึกษาเบื้องต้นเพื่อพัฒนาสุขภาวะและชุมชนเรียนรู้จิตตปัญญาอย่างมีส่วนร่วม สนับสนุนโดยมหาวิทยาลัยมหิดล และสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) ซึ่งถือเป็นก้าวเล็กๆ ของความร่วมมือกันผลักดันให้ประเทศไทยเป็นตัวอย่างของประเทศที่ลงทุนกับการพัฒนามนุษย์เพื่อสุขภาวะ ที่ "ดร.สุทธิลักษณ์ สมิตะสิริ" สถาบันวิจัยโภชนาการ มหาวิทยาลัยมหิดล และ "ดร. อนุชาติ พวงสำลี" ศูนย์จิตตปัญญาศึกษา มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมกันขับเคลื่อนมา ตั้งแต่เดือนมีนาคม ปี 2549

ดังนั้น นอกจากการนำเสนอผลงานวิจัยเหล่านี้แล้ว คณะทำงานยังได้เชิญผู้นำชุมชนในอำเภอพุทธมณฑล และผู้เชี่ยวชาญภายนอกมาร่วมรับทราบผลงานวิจัย และพูดคุยกันเพื่อหาแนวทางการพัฒนาร่วมกัน เมื่อเร็วๆ นี้

นักวิชาการกระตุ้นความท้าทายให้แก่ผู้นำชุมชน ขณะที่ผู้เชี่ยวชาญหารือกันในระดับนโยบาย และเมื่อทุกคนเปิดใจว่าต้องการชุมชนที่มีความสุขอย่างยั่งยืนเหมือนกัน ในที่สุด ก็ได้ข้อเสนอแนะเป็นเสียงเดียวกันว่า

"การสร้างความสุขให้เกิดขึ้นในชุมชนจะต้องพัฒนาที่คน"

โดยเน้นที่สร้างสำนึกจิตสาธารณะ ความมีน้ำใจ เอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ต่อกัน และสืบสานวัฒนธรรมที่ดีงามให้คงอยู่ โดยพุ่งเป้าไปที่เด็กๆ ซึ่งสามารถแตกประเด็นการพัฒนาได้อีกมากมาย ทั้งในส่วนครอบครัว โรงเรียน และชุมชน

"ดร.สายฤดี วรกิจโภคาท" ผู้อำนวยการสถาบันแห่งชาติเพื่อการพัฒนาเด็กและครอบครัว มหาวิทยาลัยมหิดล หนึ่งในผู้ร่วมงาน ได้เสนอว่า เมืองไทยต้องทำฐานข้อมูลเรื่องเด็กให้สมบูรณ์กว่านี้ และคนทำงานระดับพื้นที่อย่าง อบต.หรือผู้นำชุมชน ควรมีความเข้าใจแนวคิดการพัฒนาเด็กโดยเน้นการเรียนรู้ด้วยความสนุกสนาน ลดการแข่งขัน รวมถึงสร้างวิธีทำงานแบบอาสาสมัครเพื่อช่วยภาครัฐขับเคลื่อนการทำงาน

การเริ่มต้นก้าวแรกในเวทีประชุมวันนั้น ยังไม่ได้ตัวกิจกรรมที่จะเสนอเป็นนโยบาย หรือกำหนดว่าใครจะเป็นเจ้าของเรื่องชัดเจน

ทว่า คำถามธรรมดาๆ ที่กล่าวฝากไว้ในที่ประชุมจาก "พระครรชิต คุณวโร" วัดญาณเวศกวัน ศูนย์รวมจิตใจอีกแห่งหนึ่งของชาวนครปฐมและจังหวัดใกล้เคียง น่าจะเป็นการทบทวนตนเองที่ดีว่าจะมีส่วนร่วมได้เพียงใด ไม่ว่าใครคนนั้นจะเป็น นายก อบต. นักวิชาการ ครู นักธุรกิจ เกษตรกร แพทย์ ข้าราชการบำนาญ หรือชาวบ้าน

คำถามนั้นคือ "เรามีความเชื่อมั่นไหมที่จะทำให้พุทธมณฑลมีความสุข ถ้าความสุขคือความดีงาม เชื่อมั่นไหมที่จะนำความดีงามหรือความสุขนั้นเป็นเป้าหมายชีวิต ?"

นี่คือความพยายามก้าวเล็กๆ ที่พุทธมณฑล คงเป็นก้าวแรกของการเดินทางไกลที่มีเป้าหมายงดงาม เล่ามาวันนี้ไม่ได้ต้องการเสนอคำตอบของการพัฒนา แต่เพราะอยากเสนอเป็นข้อมูลให้หลายฝ่ายที่ขับเคลื่อนการ "อยู่ดี มีสุข" ของประชาชนไทย

"ได้โปรดพิจารณา"