เรื่องราวเกี่ยวกับฮีตสิบสองคองสิบสี่ เป็นประเพณีแนวทางถือปฏิบัติมามานานในภูมิภาคอีสาน ประเทศไทย

ฮีต คือ ประเพณีที่ถือปฏิบัติสืบต่อกันมาแต่โบราณ คอง (คำศัพท์เดิม) หมายถึง รอยที่เป็นทางยาว เช่น รอยหนามขีดข่วน นอกจากนี้ยังตรงกับคำว่า คลอง ในภาษาไทย (อีสานและลาวไม่นิยมออกเสียงควบกล้ำ) เช่น คลองธรรม ดังนั้น คำว่า ฮีต และ คอง จึงมีความหมายคล้ายคลึงกับคำว่า จารีตประเพณี

ผมได้รับรู้ถึงฮีตสิบสอง ซึ่งแสดงให้เห็นถึง ประเพณีการทำบุญเซ่นสรวงประจำเดือนในรอบปีหนึ่ง มาเรื่อยๆ

ส่วน “คองสิบสี่” ซึ่งเป็นหลักธรรมประเพณีสำหรับคนธรรมดาถือปฏิบัติในครอบครัวและศาสนา ผมยังรับรู้ค่อนข้างน้อย เมื่อได้มาประชุม จึงบันทึกรวบรวมที่แสดงถึงภูมิปัญญาของคนอีสานตั้งแต่โบราณ ซึ่งบางข้อสามารถเป็นข้อปฏิบัติที่ใช้ในปัจจุบันและอนาคตได้

โดย “คองสิบสี่” มี รายละเอียด จำนวนสิบสี่ประการ ดังนี้

คองที่ 1 เมื่อทำนา ทำไร่ ทำสวน ปลูกต้นผลไม้ ได้ข้าว ได้ผลมาเป็นครั้งแรก ให้นำเอาผลผลิตที่ได้มานั้นไปถวายพระสงฆ์หรือผู้หลักผู้ใหญ่ที่ทรงคุณธรรมกินก่อน แล้วเจ้าของจึงนำมากินภายหลัง เชื่อว่าจะเกิดบุญเกิดกุศลและความภาคภูมิใจแก่เจ้าของ

คองที่ 2 หากทำการค้าขายสิ่งของที่จะต้องตวงชั่งก็อย่าโกงตาชั่ง อย่าให้เกิดความโลภอยากได้แต่กำไร อย่าปลอมแปลงเงินตรา อย่ากล่าวคำหยาบช้ากล้าแข็งต่อกัน ให้พูดจากันด้วยถ้อยคำอันไพเราะ

คองที่ 3 ให้ร่วมกันซ่อมกำแพงวัดและรั้วบ้านของตนให้แข็งแรง

คองที่ 4 เมื่อไปไหนมากลับมาจะขึ้นบ้านให้ล้างเท้าเสียก่อนจึงขึ้นบ้านเข้าเรือน ทั้งนี้เพื่อให้เกิดความสะอาดและป้องกันเชื้อโรคที่จะมาสู่บ้านเรือนและสุขภาพแก่ตน

คองที่ 5 ให้ตรวจตราดูเตาไฟในครัว ขั้นบันได และประตูบ้านของตนให้สะอาดมั่นคง แข็งแรงอยู่เสมอ ทั้งนี้เพื่อป้องกันอันตรายอันเกิดจากไฟ จากการตกบันได หรือประตูบ้านเรือน

คองที่ 6 เมื่อจะเข้านอน ให้ล้างเท้าให้สะอาดเสียก่อนจึงเข้านอน

คองที่ 7 เมื่อถึงวันศีลวันพระให้บูชาพระเจ้าพระสงฆ์และพูดจาด้วยความไพเราะต่อคู่ครองของตน อย่าทะเลาะเบาะแว้งกัน อันจะนำพาซึ่งความไม่ผาสุกมาสู่ครัวเรือนและเป็นที่รำคาญของบ้านใกล้เรือนเคียง เสียความสามัคคี

คองที่ 8 ถึงวันพระวันศีลให้ใส่บาตรแด่พระสงฆ์

คองที่ 9 เมื่อพระสงฆ์มาบิณฑบาตรอย่าให้ท่านคอย อย่าอุ้มลูก อย่ากางร่ม อย่าโพกหัวใส่บาตร อย่าสวมรองเท้า อย่าถือเครื่องอาวุธ และอย่าถูกต้องบาตร

คองที่ 10 เมื่อพระสงฆ์เข้าปริวาสกรรม ให้ทายกทายิกานำดอกไม้ ธูปเทียน และเครื่องอัฐบริขารที่จำเป็นไปถวายแด่พระสงฆ์ที่เข้าปริวาสกรรมนั้น เพื่อให้พระสงฆ์ได้รับความสะดวกสบายไม่ขัดข้องในอันที่จะปฏิบัติธรรมวินัย จนครบกำหนดเข้าปริวาสกรรม

คองที่ 11 ขณะพูดจากับพระสงฆ์ให้นั่งลงยกมือขึ้นประนมเสียก่อนจึงค่อยพูดจากับท่าน

คองที่ 12 อย่าเหยียบเงาพระสงฆ์

คองที่ 13 อย่าเอาอาหารที่เหลือกินหรือกินไม่หมดไปถวายพระสงฆ์ และอย่าเอาให้สามีของตนกิน (อย่าทานตางถิ่ม…ทานของดี ทานแล้วบูชาคืน..)

คองที่ 14 เมื่อแต่งงานแล้ว หญิงชายเป็นสามีภรรยากัน อย่าหลับนอนร่วมประเวณีกันในวันเกิดของตน วันพระ วันเข้าพรรษา วันออกพรรษา และวันสงกรานต์ มีความเชื่อว่า ลูกคลอดออกมาจะสอนยาก

อ้างอิง จำเนียร มูลเทพ. (2568). เอกสารประกอบการบรรยายมาตรฐานบุคลากรด้านสุขภาพในการอุปัฏฐากพระสงฆ์ ที่เอื้อต่อ พระธรรมวินัย วันที่ 13 มกราคม 2569.ขอนแก่น: โรงพยาบาลชุมแพ จังหวัดขอนแก่น