งานวิจัยด้านการเสพติดยุคใหม่กำลังเผยความจริงที่น่าตกใจ ว่าสำหรับผู้หญิงจำนวนมาก การใช้สารเสพติดไม่ได้เริ่มต้นอย่างโจ่งแจ้งหรือมีปัญหาชัดเจนอย่างที่เห็นในข่าว แต่กลับแฝงตัวมาอย่างเงียบเชียบจนแทบไม่ผิดสังเกต ไม่ว่าจะเป็นการดื่มไวน์แก้วเดียวหลังเลิกงาน การกินยานอนหลับเพื่อข่มตาให้หลับ หรือการรับยาแก้ปวดหลังผ่าตัดหรือคลอดบุตร ในสังคมไทยปัจจุบัน จุดเริ่มต้นที่ดูเหมือนไม่มีพิษภัยเหล่านี้ กำลังกลายเป็นประตูสู่ภาวะเสพติดโดยไม่รู้ตัว สร้างความท้าทายครั้งใหม่ให้แก่ครอบครัว บุคลากรทางการแพทย์ และผู้กำหนดนโยบาย โดยเฉพาะเมื่อมีหลักฐานชี้ว่าวัยรุ่นหญิงในหลายประเทศทั่วโลกกำลังมีพฤติกรรม “ดื่มหนัก” แซงหน้าผู้ชายไปแล้ว (Psychology Today)

การเสพติดที่ซ่อนเร้น และสายตาที่มองข้ามของสังคม

ความเข้าใจใหม่นี้ท้าทายความเชื่อเดิม ๆ ในสังคมไทย ที่มักมองว่าการเสพติดต้องแสดงออกผ่านพฤติกรรมที่สร้างปัญหาอย่างชัดเจน เช่น การอาละวาด หรือการละเลยหน้าที่ แต่จากประสบการณ์ของนักวิชาการและแพทย์ผู้เชี่ยวชาญกลับพบว่า ผู้หญิงจำนวนมากที่ยังคงทำงานและดูแลครอบครัวได้อย่างไม่ขาดตกบกพร่อง สามารถซ่อนปัญหาการเสพติดไว้ได้อย่างแนบเนียน ความสามารถในการใช้ชีวิตประจำวันได้ตามปกติ กลายเป็นเกราะกำบังชั้นดีที่ทำให้พวกเธอเชื่อว่าตนเองไม่ได้มีปัญหา ขณะเดียวกัน กระแสในโลกออนไลน์อย่างมีม “ได้เวลาไวน์” (wine o’clock) หรือ “น้ำผลไม้ของคุณแม่” กลับยิ่งส่งเสริมให้การดื่มเพื่อผ่อนคลายเป็นเรื่องปกติ ทั้งที่ความจริงแล้วมันอาจเป็นก้าวแรกสู่การเสพติดโดยไม่รู้ตัว (The Conversation)

ผู้หญิงไทยยุคใหม่ กับความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นในสังคมที่เปลี่ยนไป

เมื่อสังคมเมืองและชนชั้นกลางของไทยขยายตัว ผู้หญิงต้องเผชิญกับแรงกดดันมหาศาลทั้งจากที่ทำงานและบ้าน สำหรับผู้หญิงทำงานจำนวนไม่น้อย การจิบแอลกอฮอล์หลังเลิกงานกลายเป็นการ ‘ให้รางวัลตัวเอง’ จนมองข้ามสัญญาณอันตรายไป ข้อมูลจากจิตแพทย์อาวุโสในโรงพยาบาลมหาวิทยาลัยแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ ชี้ว่า สังคมมักมีทัศนคติว่า “ถ้าผู้หญิงยังทำงานได้ ดูแลครอบครัวได้ ก็น่าจะไม่มีปัญหา” แต่ในความเป็นจริง กลุ่มผู้เสพติดที่ยังใช้ชีวิตได้ตามปกติ (high-functioning addict) โดยเฉพาะผู้หญิง มักถูกมองข้ามไปจนกระทั่งปัญหารุนแรงและเข้าสู่การรักษา ซึ่งเมื่อถึงตอนนั้น ผลกระทบต่อสุขภาพและสังคมมักจะรุนแรงกว่าผู้ชาย แม้จะมีประวัติการใช้สารเสพติดที่สั้นกว่าก็ตาม (The Lancet Psychiatry)

ผลกระทบทางกายของผู้หญิง: ดิ่งสู่การเสพติดได้เร็วและรุนแรงกว่า

หนึ่งในปัจจัยสำคัญที่ทำให้ผู้หญิงเปราะบางกว่าคือ “Telescoping Effect” หรือภาวะที่ผู้หญิงดิ่งสู่การเสพติดอย่างรวดเร็วและรุนแรงกว่าผู้ชายหลังจากเริ่มใช้สารได้ไม่นาน เนื่องจากความแตกต่างทางชีวภาพ ฮอร์โมน และระบบประสาท ตัวอย่างเช่น ฮอร์โมนเอสโตรเจนสามารถกระตุ้นการหลั่งโดปามีนในสมอง ทำให้ผู้หญิงรู้สึกพึงพอใจต่อสารเสพติดได้ง่ายกว่า นอกจากนี้ ร่างกายของผู้หญิงยังดูดซึมยาได้ดีกว่าแม้จะใช้ในปริมาณเท่ากับผู้ชาย ผลกระทบเหล่านี้จะยิ่งเด่นชัดขึ้นในช่วงที่ฮอร์โมนแปรปรวน เช่น ช่วงมีประจำเดือน ตั้งครรภ์ หลังคลอด หรือวัยหมดประจำเดือน ซึ่งแต่ละช่วงเวลาล้วนเพิ่มความเปราะบางทั้งทางอารมณ์และร่างกาย เปิดช่องให้การเสพติดเข้ามาแทรกซึมท่ามกลางความเครียดและความเหนื่อยล้าได้ง่ายขึ้น (NCBI)

สังคม ครอบครัว และความเงียบงันที่ซ้ำเติมความเสี่ยง

แต่ปัจจัยทางกายภาพอย่างเดียวไม่ใช่คำตอบทั้งหมด ความเสี่ยงที่แท้จริงมักหยั่งรากลึกอยู่ในชีวิตประจำวัน ทั้งความเครียดเรื้อรัง ภาระการดูแลคนในครอบครัว ความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจ และอคติต่อปัญหาสุขภาพจิตที่ยังคงฝังแน่นในสังคมไทย “ผู้หญิงไทยมักถูกคาดหวังให้เป็นคนเข้มแข็ง ดูแลคนอื่น และต้องไม่ทำอะไรให้ครอบครัวเสื่อมเสีย” ที่ปรึกษาด้านการเสพติดจากสถานพยาบาลของรัฐในจังหวัดเชียงใหม่ให้ข้อมูล แรงกดดันนี้ ประกอบกับวัฒนธรรมที่มักเก็บงำความรู้สึกและไม่กล้าเปิดเผยด้านที่เปราะบาง ยิ่งผลักให้ผู้หญิงหันไปพึ่งพาสารเสพติดอย่างเงียบ ๆ โดยเฉพาะในช่วงเปลี่ยนผ่านสำคัญของชีวิต เช่น การเป็นแม่คนครั้งแรก หรือช่วงวัยหมดประจำเดือน ซึ่งบทบาทและความรับผิดชอบเปลี่ยนแปลงไปอย่างมาก แต่กลับไม่ได้รับการสนับสนุนด้านสุขภาพจิตอย่างเพียงพอ ข้อมูลวิจัยชี้ว่า คุณแม่หลังคลอดที่ได้รับยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์หลังผ่าคลอด (ซึ่งพบได้บ่อยในโรงพยาบาลเอกชน) มีความเสี่ยงที่จะใช้ยาต่อเนื่องในระยะยาวสูงขึ้น โดยเฉพาะหากมีภาวะซึมเศร้าหรือวิตกกังวลเป็นทุนเดิม (JAMA)

สำหรับผู้หญิงที่กำลังก้าวเข้าสู่วัยหมดประจำเดือน ระดับฮอร์โมนที่ลดลงส่งผลโดยตรงต่อสมอง ทำให้การควบคุมอารมณ์และความเครียดทำได้ยากขึ้น ขณะที่หลายคนยังต้องรับบทหนักทั้งในที่ทำงานและที่บ้าน สถิติในสหรัฐอเมริกาเป็นสัญญาณเตือนที่น่ากังวล เมื่อพบว่าอัตราการเสียชีวิตจากแอลกอฮอล์ในผู้หญิงวัยกลางคนพุ่งสูงขึ้นเร็วกว่าผู้ชายอย่างมีนัยสำคัญในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา ซึ่งเป็นภาพสะท้อนที่ประเทศไทยต้องเฝ้าระวัง ในสังคมไทยที่ให้ความสำคัญกับหน้าตาและศักดิ์ศรีของวงศ์ตระกูล อาจยิ่งทำให้ผู้หญิงเลือกที่จะเก็บซ่อนปัญหาไว้กับตัว และหันไปจัดการความทุกข์ด้วยวิธีผิด ๆ อย่างการใช้สารเสพติดแทนการขอความช่วยเหลือ

ความท้าทายในการวินิจฉัย: การเสพติดแบบ “ยังไว้ลาย” ที่ไม่มีใครสังเกต

อุปสรรคสำคัญที่ทำให้การช่วยเหลือล่าช้า คือทัศนคติของสังคมที่มองว่า ตราบใดที่คนคนหนึ่งยังทำงานได้ ดูแลบ้านและลูกได้ดี ก็ไม่น่าจะมีปัญหาอะไร แต่ความเป็นจริงคือผู้หญิงจำนวนมากยังสามารถ “ไว้ลาย” หรือใช้ชีวิตได้ตามปกติแม้จะอยู่ในภาวะเสพติดก็ตาม ตัวอย่างจากศูนย์บำบัดเอกชนแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ เล่าถึงกรณีของคุณแม่ลูกสองที่มีหน้าที่การงานดี มีชีวิตสังคมที่สมบูรณ์แบบ แต่กลับดื่มไวน์วันละสี่ขวดโดยไม่เคยขาดงานหรือบกพร่องต่อหน้าที่ในครอบครัว กรณีเช่นนี้พบได้บ่อยและมักจะถูกส่งต่อเพื่อรับการรักษาเมื่อสถานการณ์เลวร้ายเกินกว่าจะรับมือไหวแล้ว

ความอับอาย: กำแพงที่ขวางกั้นผู้หญิงจากการช่วยเหลือ

อีกหนึ่งประเด็นสำคัญที่ทำให้ปัญหานี้ถูกซุกไว้ใต้พรมคือความอับอายและกลัวการถูกตีตราว่าเป็นคนไม่มั่นคงทางอารมณ์ ขาดความรับผิดชอบ หรือเป็นแม่และภรรยาที่ไม่ดี โดยเฉพาะในกลุ่มที่ต้องเป็นเสาหลักของครอบครัวหรือขาดความมั่นคงทางการเงิน เสียงสะท้อนจากนักวิชาการและแพทย์เรียกร้องให้เปลี่ยนมุมมองจากการตั้งรับปัญหา มาเป็นการวางระบบคัดกรองและดูแลเชิงรุก เช่น การออกแบบบริการตรวจสุขภาพที่ไม่ตัดสินและเป็นมิตรในคลินิกสำหรับผู้หญิง ไม่ว่าจะเป็นแผนกสูตินรีเวช คลินิกวัยทอง หรือคลินิกเวชปฏิบัติทั่วไป ให้เริ่มคัดกรองพฤติกรรมเสี่ยงด้านสารเสพติดเป็นมาตรฐาน พร้อมทั้งนำการรักษาด้วยยาที่มีประสิทธิภาพ เช่น บูพรีนอร์ฟีนหรือแนลเทรกโซน มาใช้กับผู้ป่วยกลุ่มนี้ตั้งแต่เนิ่น ๆ และที่สำคัญคือการอบรมบุคลากรทางการแพทย์ให้เท่าทันสัญญาณเตือนที่ซ่อนเร้นอยู่ในกลุ่มผู้หญิงโดยเฉพาะ

ทำความเข้าใจปัจจัยทางสังคมที่อยู่รอบตัว

อย่างไรก็ตาม การแก้ปัญหาจะสมบูรณ์ไม่ได้หากไม่มองให้รอบด้านถึงปัจจัยทางสังคม ไม่ว่าจะเป็นประสบการณ์เลวร้ายในวัยเด็ก ความโดดเดี่ยวทางสังคม ความเปราะบางทางเศรษฐกิจ และบทบาททางเพศที่สังคมคาดหวัง ซึ่งผู้หญิงไทยจำนวนมากต้องแบกรับแรงกดดันจากการเป็นผู้ดูแลหลักของบ้าน การเผชิญกับการเลือกปฏิบัติในที่ทำงาน หรือแม้กระทั่งความรุนแรงในครอบครัว ปัจจัยเหล่านี้ล้วนเชื่อมโยงกับการใช้สารเสพติดในผู้หญิงอย่างชัดเจน (WHO) ประเทศไทยจึงควรเร่งพัฒนาระบบสนับสนุนทางสังคมให้เข้มแข็ง效仿ประเทศอื่น ๆ ที่ประสบความสำเร็จในการใช้เครือข่ายเพื่อนช่วยเพื่อน โครงการรณรงค์ลดอคติ และบริการให้คำปรึกษาที่เป็นความลับและเข้าใจในบริบทวัฒนธรรมไทย เพื่อทลายกำแพงแห่งความอับอายและเปิดทางให้ผู้หญิงกล้าขอความช่วยเหลือมากขึ้น

ทิศทางนโยบายใหม่ที่ต้องสอดรับกับชีวิตจริงของผู้หญิงไทย

ที่ผ่านมา นโยบายยาเสพติดและสาธารณสุขของไทยมักมุ่งเน้นไปที่ปัญหากลุ่มเสี่ยงที่มองเห็นได้ชัด เช่น วัยรุ่นชายที่ใช้ยาบ้า หรือผู้ชายที่มีปัญหาการใช้โอปิออยด์ แต่กลับละเลยมิติการเสพติดของผู้หญิงที่มักเกิดขึ้นอย่างเงียบ ๆ และซ่อนเร้น นักวิชาการจากสถาบันวิจัยด้านสุขภาพแห่งชาติเสนอว่า ปรากฏการณ์ ‘การเสพติดเงียบ’ ในผู้หญิง กำลังเรียกร้องให้สังคมไทยต้องปรับกระบวนทัศน์ครั้งใหญ่ ตั้งแต่การให้ความรู้ในระดับครอบครัว การยกระดับการคัดกรองความเสี่ยงให้เป็นมาตรฐานในการดูแลสุขภาพผู้หญิง ไปจนถึงการจัดสรรงบประมาณเพื่อสนับสนุนโปรแกรมบำบัดที่ออกแบบมาเพื่อผู้หญิงโดยเฉพาะ

ทางออกที่เป็นไปได้สำหรับสังคมและครอบครัวไทย

วงจรการเสพติดที่เงียบงันนี้สามารถหยุดยั้งได้ หากผู้หญิงไทยได้รับความเข้าใจและการสนับสนุนที่ถูกต้อง ในยุคที่ผู้หญิงมีบทบาทในตลาดแรงงานมากขึ้น ขณะที่ยังต้องรับผิดชอบงานในบ้านและเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงของชีวิต การปรับมุมมองของสังคมและนโยบายให้เท่าทันจึงเป็นเรื่องเร่งด่วน สำหรับคนในครอบครัว การสร้างพื้นที่ปลอดภัยให้พูดคุยโดยไม่ตัดสิน การใส่ใจต่อการเปลี่ยนแปลงเล็ก ๆ น้อย ๆ ทางพฤติกรรมหรืออารมณ์ และการเปิดใจคุยเรื่องความเครียด คือจุดเริ่มต้นของการป้องกันปัญหา สำหรับบุคลากรทางการแพทย์ การถามคำถามที่เหมาะสมตั้งแต่เนิ่น ๆ และเน้นการสนับสนุนมากกว่าการกล่าวโทษ คือกุญแจสำคัญ และสำหรับผู้กำหนดนโยบาย การจัดสรรทรัพยากรเพื่อการบำบัดที่เข้าถึงได้จริง การรณรงค์เพื่อลดการตีตรา และการบูรณาการบริการสุขภาพจิตเข้ากับการดูแลสุขภาพขั้นพื้นฐาน คือสิ่งที่ขาดไม่ได้

ข้อเสนอแนะที่นำไปปรับใช้ได้จริง

  • เปิดใจพูดคุยเรื่องความเครียดและวิธีรับมือที่ดีต่อสุขภาพกับคนใกล้ชิด
  • หากมีปัญหานอนไม่หลับ เจ็บปวดเรื้อรัง หรือวิตกกังวลต่อเนื่อง ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญเพื่อรับการประเมิน แทนที่จะพยายามรักษาตัวเองด้วยการซื้อยาทานเอง
  • ร่วมกันส่งเสียงและสนับสนุนสิทธิประกันสุขภาพที่ครอบคลุมบริการด้านสุขภาพจิตและการบำบัดยาเสพติด
  • สนับสนุนองค์กรหรือกลุ่มที่ทำงานเพื่อส่งเสริมสุขภาพของผู้หญิง
  • ตระหนักอยู่เสมอว่า “พฤติกรรมที่ดูปกติ” หรือ “ความรับผิดชอบที่ไม่ขาดตกบกพร่อง” ไม่ได้หมายความว่าปราศจากความเสี่ยง การรับรู้ปัญหาตั้งแต่เนิ่น ๆ คือก้าวแรกที่นำไปสู่อนาคตที่ดีของทั้งตนเองและครอบครัว

ดูข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่