อยากมีลูกแต่ไม่มีตังค์? งานวิจัยชี้ ปัญหาปากท้องคือตัวการทำคนไทยเมินมีทายาท ไม่ใช่ค่านิยมเปลี่ยน

ประเด็นอัตราการเกิดที่ลดลงฮวบ ซึ่งสื่อฝ่ายขวามักโยงเข้ากับเรื่องศีลธรรมและความเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรม กำลังถูกตีความใหม่จากงานวิจัยล่าสุดที่ชี้ว่า ต้นตอที่แท้จริงคือความไม่มั่นคงทางการเงินและอุปสรรคเชิงโครงสร้างเศรษฐกิจ ผลสำรวจจากกองทุนประชากรแห่งสหประชาชาติ (UNFPA) พบว่า คนส่วนใหญ่ทั่วโลก รวมถึงในไทย มีลูกน้อยกว่าที่ใจต้องการ เพราะข้อจำกัดด้านเศรษฐกิจเป็นหลัก ไม่ใช่เพราะไม่สนใจสร้างครอบครัวหรือค่านิยมเปลี่ยนไปอย่างที่ฝ่ายอนุรักษนิยมกังวล ข้อมูลใหม่นี้สวนทางกับกระแสในสื่อตะวันตกที่มักป่าวประกาศถึง “วิกฤตอัตราการเกิด” ซึ่งอาจนำไปสู่ปัญหาร้ายแรงทั้งทางเศรษฐกิจและสังคมหากไม่รีบแก้ไข

รายงานวิจัยเชิงลึกของ UNFPA ที่เผยแพร่ในปี 2567 ได้รวบรวมข้อมูลสำรวจจาก 14 ประเทศ ซึ่งครอบคลุมประชากรกว่า 37% ของโลก รวมถึงประเทศพัฒนาแล้ว สะท้อนให้เห็นช่องว่างระหว่างจำนวนบุตรที่อยากมีกับความจริงที่ต้องเผชิญ นักเศรษฐศาสตร์และผู้กำหนดนโยบายต่างออกมาเตือนว่า สาเหตุที่อัตราเจริญพันธุ์ตกต่ำนั้นซับซ้อนกว่าวาทกรรม “วิกฤตค่านิยม” ที่สื่อฝ่ายขวามักนำเสนอ “ข้อมูลชี้ชัดเจนว่า อุปสรรคทางเศรษฐกิจ ไม่ใช่การเมินเฉยต่อวัฒนธรรมครอบครัวหรือการพัฒนาสิทธิสตรี คือความท้าทายหลักของการมีลูก” UNFPA ระบุในรายงาน โดย 39% ของผู้ตอบแบบสำรวจชี้ว่าเรื่องเงินคือเหตุผลหลักที่ทำให้มีลูกน้อยกว่าที่ต้องการ และอีก 40% สะท้อนปัจจัยที่เกี่ยวเนื่องกัน เช่น ความไม่มั่นคงในอาชีพการงานและการไม่มีที่อยู่อาศัยที่เหมาะสม (jacobin.com)

หลายทศวรรษที่ผ่านมา เราได้ยินคำเตือนเรื่อง “กับดักสังคมสูงวัย” ซึ่งเป็นปัจจัยเสี่ยงต่อการเติบโตและความมั่งคั่งมาโดยตลอด ในสหรัฐอเมริกา อัตราการเกิดลดจาก 2.1 คนต่อผู้หญิง 1 คน (ระดับที่เพียงพอต่อการทดแทนประชากร) เมื่อ 20 ปีก่อน เหลือเพียง 1.6 ในปัจจุบัน นักวิจารณ์สายอนุรักษนิยมมักหยิบยกตัวเลขนี้มากล่าวโทษตั้งแต่ “อิทธิพลของแนวคิดสตรีนิยม” ไปจนถึงความศรัทธาทางศาสนาที่ลดน้อยลง นักการเมืองในหลายประเทศได้เสนอนโยบายตั้งแต่เงินอุดหนุนเด็กแรกเกิดไปจนถึงการให้รางวัลแก่แม่ลูกดก เพื่อกระตุ้นอัตราการเกิดโดยอิงกับภาพครอบครัวแบบดั้งเดิม ทว่าข้อมูลของ UNFPA กลับชี้ไปในทิศทางตรงกันข้าม: เมื่อถามว่าผู้คนสามารถมีขนาดครอบครัวตามที่ฝันไว้หรือไม่ พบว่ามีเพียง 38% เท่านั้นที่ทำได้ตามเป้า ขณะที่ 31% มีลูกน้อยกว่าที่คาดหวังไว้ ซึ่งมากกว่ากลุ่มที่มีลูกเกินเป้าหมายถึงเกือบ 3 เท่า

ผู้เชี่ยวชาญเตือนว่า ตัวเลขนี้อาจยังต่ำกว่าความเป็นจริง เพราะผู้ใหญ่หลายคนมักปรับความคิดเพื่อปลอบใจตัวเองไม่ให้รู้สึกผิดหวัง และเมื่อสอบถามเฉพาะกลุ่มวัยเจริญพันธุ์ มีเพียง 18% เท่านั้นที่มั่นใจว่าจะสามารถมีลูกได้ตามจำนวนที่ต้องการ ความไม่มั่นใจนี้สะท้อนถึงค่าใช้จ่ายในการเลี้ยงดูบุตรที่สูงลิ่ว ความกังวลเรื่องงานและที่อยู่อาศัย ซึ่งเป็นความวิตกที่ครอบครัวชาวไทยคุ้นเคยเป็นอย่างดี โดยเฉพาะในยามที่แรงกดดันทางเศรษฐกิจในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทวีความรุนแรงขึ้น

“คนไม่ได้ปฏิเสธการมีลูกหรือเลือกงานมาก่อนครอบครัว แต่พวกเขากำลังเผชิญกับอุปสรรคเชิงโครงสร้างที่ทำให้การสร้างครอบครัวในฝันแทบเป็นไปไม่ได้” นักประชากรศาสตร์จากสถาบันวิจัยประชากรและสังคม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ให้สัมภาษณ์กับบางกอกโพสต์ สังคมไทยที่เคยชินกับครอบครัวใหญ่กำลังเปลี่ยนแปลงไปเช่นกัน โดยอัตราเจริญพันธุ์ของประเทศในปี 2566 ดิ่งลงเหลือเพียง 1.08 ซึ่งต่ำกว่าระดับทดแทนประชากรอย่างน่าใจหาย สร้างความกังวลต่อกำลังแรงงานและเสถียรภาพทางเศรษฐกิจในอนาคต (สำนักงานสถิติแห่งชาติ, ข้อมูลธนาคารโลก)

สถานการณ์เช่นนี้เกิดขึ้นคล้ายกันทั่วโลก ทั้งในประเทศร่ำรวยและประเทศกำลังพัฒนา ความตั้งใจที่จะสร้างหรือขยายครอบครัวสวนทางอย่างรุนแรงกับความไม่แน่นอนทางเศรษฐกิจ คนหนุ่มสาวไทยจำนวนมากต้องชะลอการแต่งงานและการมีลูกออกไป เพราะภาระค่าเลี้ยงดูบุตร ค่าเช่าบ้านที่พุ่งสูง และความไม่มั่นคงของหน้าที่การงาน ปัจจัยเหล่านี้สอดคล้องกับข้อมูลระดับนานาชาติของ UNFPA งานวิจัยในไทยโดยสถาบันวิจัยประชากรและสังคมยังชี้ให้เห็นว่า ค่าเล่าเรียนที่แพงและอาชีพที่ไม่มั่นคงเป็นอุปสรรคสำคัญในการวางแผนครอบครัวของผู้หญิงไทย

ความขัดแย้งทางความคิด: ใครมองปัญหาเด็กเกิดน้อยอย่างไร

มุมมองต่อปัญหาเด็กเกิดน้อยแตกออกเป็นสองขั้วอย่างชัดเจน ฝ่ายอนุรักษนิยมมองว่าสาเหตุมาจากบทบาททางเพศที่เปลี่ยนไปในยุคใหม่ พร้อมเรียกร้องให้สังคมหวนกลับไปสู่ค่านิยมดั้งเดิมและลดโอกาสในการทำงานของผู้หญิง “มีความพยายามที่จะใช้วิกฤตอัตราการเกิดเป็นข้ออ้างเพื่อต่อต้านความเท่าเทียมทางเพศ” นักวิชาการด้านนโยบายเพศสภาพจากมหาวิทยาลัยมหิดลกล่าว แต่หลักฐานกลับชี้ว่าการจำกัดเสรีภาพของผู้หญิงไม่ได้ช่วยเพิ่มอัตราการเกิดแต่อย่างใด “มาตรการที่ลิดรอนอำนาจการตัดสินใจหรือผลักผู้หญิงออกจากตลาดแรงงานจะยิ่งซ้ำเติมปัญหาเศรษฐกิจของครอบครัว” นักวิชาการคนเดิมเสริม “และไม่ได้แก้ปัญหาที่ต้นตอซึ่งทำให้คนลังเลที่จะมีลูก”

ในขณะเดียวกัน กลุ่มนักวิจัยและฝ่ายก้าวหน้าเสนอให้แก้ปัญหาอย่างรอบด้าน ทั้งในมิติเศรษฐกิจและสังคม โดยต้องปกป้องความก้าวหน้าด้านสิทธิสตรี การเข้าถึงการคุมกำเนิด และการศึกษาสำหรับผู้หญิง ควบคู่ไปกับการผลักดันให้เกิดการปฏิรูปรัฐสวัสดิการที่เข้มแข็ง ซึ่งครอบคลุมถึงความมั่นคงทางการเงิน ปัญหาที่อยู่อาศัย การดูแลเด็ก และสิทธิการลาเพื่อเลี้ยงดูบุตรสำหรับพ่อแม่ “การช่วยเหลือครอบครัวไม่ใช่การโหยหาอดีต แต่คือการสร้างทางเลือกที่แท้จริงให้คนในยุคปัจจุบัน” นักวิจัยจากคณะกรรมาธิการเศรษฐกิจและสังคมแห่งสหประชาชาติ ประจำเอเชียแปซิฟิก (ESCAP) อธิบาย “การลงทุนที่สำคัญที่สุดที่รัฐควรทำคือการสร้างตาข่ายความปลอดภัยทางสังคม และให้บริการสาธารณะที่มีคุณภาพและเข้าถึงได้ง่าย”

ต้นแบบต่างประเทศ: รัฐสวัสดิการในยุโรปเหนือ

นโยบายแนวสังคมประชาธิปไตยในกลุ่มประเทศยุโรปเหนือ เช่น สแกนดิเนเวีย ถูกยกให้เป็นกรณีศึกษาที่ประสบความสำเร็จ นโยบายอย่างการลาคลอดที่ยาวนานพร้อมรับเงินเดือน การดูแลเด็กที่ทั่วถึงและเข้าถึงง่าย และที่อยู่อาศัยในราคาสมเหตุสมผล ช่วยให้ประเทศเหล่านี้รักษาอัตราการเกิดไว้ในระดับที่สูงกว่าประเทศร่ำรวยอื่นๆ (ฐานข้อมูล OECD) สำหรับประเทศไทย แนวทางนี้กำลังถูกหยิบยกขึ้นมาเป็นต้นแบบเพื่อขยายเงินอุดหนุนเด็ก ปรับปรุงสิทธิลาคลอดของทั้งพ่อและแม่ ตลอดจนลงทุนในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กของรัฐ แม้จะต้องเผชิญกับการแข่งขันทางเศรษฐกิจและการขยายตัวของเมืองใหญ่ นโยบายลักษณะนี้จึงไม่ใช่แค่สวัสดิการ แต่คือการลงทุนระยะยาวในโครงสร้างทางสังคมและเศรษฐกิจของประเทศ (บางกอกโพสต์)

“ช่องว่างชีวิต” ระหว่างความฝันกับความจริง

สิ่งที่โดดเด่นในงานวิจัยยุคใหม่คือการให้ความสำคัญกับ ‘สิทธิในการเลือก’ ซึ่งหมายถึงการทำให้ผู้คนสามารถใช้ชีวิตได้ตรงกับสิ่งที่วาดฝันไว้ UNFPA พบว่าประมาณ 1 ใน 3 ของผู้ตอบแบบสอบถามทั่วโลกเคยตั้งครรภ์โดยไม่ตั้งใจ (ซึ่งสะท้อนถึงความจำเป็นในการเข้าถึงการคุมกำเนิดและการดูแลครรภ์ที่ปลอดภัย) ขณะเดียวกัน เกือบ 1 ใน 4 ไม่สามารถมีลูกได้ในช่วงเวลาที่ต้องการ ผู้กำหนดนโยบายจึงถูกกระตุ้นให้เปลี่ยนทิศทางจากการ “กระตุ้นให้คนมีลูก” แบบผิวเผิน ไปสู่การปิดช่องว่างระหว่างครอบครัวในฝันกับความเป็นจริง ผ่านการส่งเสริมเสรีภาพในการวางแผนครอบครัวในทุกมิติ

สำหรับประเทศไทย นั่นหมายถึงการแก้โจทย์ซ้อน ทั้งปัญหาเศรษฐกิจและการขยายเสรีภาพในการมีบุตร “สังคมที่เข้มแข็งคือสังคมที่เปิดโอกาสให้ผู้คนเลือกเส้นทางชีวิตครอบครัวได้ด้วยตนเอง ไม่ว่าจะเลือกมีลูกมาก น้อย หรือไม่มีเลย” นักวิเคราะห์นโยบายจากมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ให้ความเห็น ประเด็นนี้ยิ่งทวีความสำคัญในยุคที่สังคมเริ่มเปิดกว้างต่อผู้ที่เลือกไม่มีบุตร ขณะที่ผลสำรวจหลายชิ้นยังพบว่าภาพครอบครัวในฝันของคนไทยส่วนใหญ่ยังคงต้องการมีลูกมากกว่า 2 คน นั่นแปลว่าการที่อัตราการเกิดต่ำกว่าระดับนี้ ไม่ใช่เพราะคนเปลี่ยนใจอยากมีลูกน้อยลง แต่เป็นเพราะติดขัดด้วยเงื่อนไขรอบด้าน

ความตึงเครียดระหว่างความเป็นอิสระส่วนบุคคลกับการเปลี่ยนแปลงทางประชากรยังเกิดขึ้นในอีกหลายประเทศ เช่น ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ และในยุโรป นโยบายของรัฐหลายแห่งที่หวังจะเพิ่มอัตราการเกิดด้วยการให้เงินชดเชยหรือจัดแคมเปญส่งเสริม กลับให้ผลลัพธ์เพียงเล็กน้อย ผู้เชี่ยวชาญแทบทุกสายงานต่างยืนยันว่าสิ่งที่ได้ผลในระยะยาวคือรัฐสวัสดิการที่ครอบคลุม ตั้งแต่การรับประกันค่าจ้างขั้นต่ำ งานที่มั่นคง การรักษาพยาบาล การศึกษา ที่อยู่อาศัย ไปจนถึงสมดุลชีวิตและการทำงาน อิสรภาพทางเศรษฐกิจและการมีทางเลือกต่างหากที่มีความหมาย มากกว่าการยึดติดกับบทบาทดั้งเดิมหรือแรงกดดันจากรัฐ (The Lancet)

ไทย: เผชิญสังคมสูงวัย ความท้าทายต่อแรงงานในอนาคต

ประเทศไทยกำลังเผชิญแรงกดดันจากสังคมสูงวัยและการขาดแคลนแรงงานอย่างหนัก กระทรวงสาธารณสุขพบว่าอัตราการตั้งครรภ์ในผู้หญิงอายุมากและความเสี่ยงสูงกำลังเพิ่มขึ้น ขณะที่โรงเรียนในชนบทหลายแห่งทยอยปิดตัวลง ส่งผลให้เยาวชนเข้าถึงการศึกษาน้อยลงและเพิ่มความเปราะบางทางสังคม หากรัฐบาลไม่ลงมือแก้ไขอย่างจริงจัง ประเทศไทยอาจต้องเผชิญกับชุมชนที่หดตัวลง ภาระภาษีที่คนรุ่นใหม่ต้องแบกรับหนักขึ้น และความเหลื่อมล้ำที่ถ่างกว้างกว่าเดิม (ข่าวสำนักงานสถิติแห่งชาติ)

ข้อเสนอเชิงนโยบาย: บทเรียนและแนวทางสากล

ข้อเสนอแนะจากงานวิจัยใหม่และประสบการณ์จากนานาชาติ มีดังนี้

• ขยายสิทธิ์เงินอุดหนุนเด็กและครอบครัวให้ครอบคลุมครัวเรือนไทยมากขึ้น เพื่อลดภาระค่าใช้จ่ายโดยตรงในการเลี้ยงดูบุตร
• เพิ่มสิทธิลาคลอดแบบได้รับค่าจ้างสำหรับทั้งพ่อและแม่ พร้อมรับประกันการกลับเข้าทำงาน
• ลงทุนในศูนย์พัฒนาเด็กเล็กและการศึกษาปฐมวัยในราคาที่เข้าถึงได้ เพื่อให้ผู้ปกครอง โดยเฉพาะผู้หญิง สามารถกลับไปทำงานได้
• เร่งรัดการสร้างที่อยู่อาศัยราคาประหยัด ควบคุมค่าเช่า และส่งเสริมสัญญาจ้างงานระยะยาวสำหรับคนรุ่นใหม่
• สร้างวัฒนธรรมการทำงานที่ยืดหยุ่น ส่งเสริมสมดุลชีวิตและการทำงาน เพื่อให้ครอบครัวสามารถเติบโตในสายอาชีพได้โดยไม่สะดุด
• เปิดพื้นที่ให้เกิดการพูดคุยเรื่องการเงินในครอบครัว และสร้างความรับรู้เกี่ยวกับสิทธิและโอกาสที่ภาครัฐและเอกชนมอบให้
• สร้างสังคมที่ไม่ตีตราผู้ที่เลือกมีลูกหรือไม่มีลูก โดยมองว่านี่คือ “ทางเลือกของชีวิต” ที่เท่าเทียมกัน

สำหรับแต่ละครอบครัว การพูดคุยเพื่อวางแผนทางการเงินและหาข้อมูลเกี่ยวกับสวัสดิการที่มีอยู่นับเป็นก้าวสำคัญในการตัดสินใจ ส่วนในฝั่งนโยบาย รัฐต้องเร่งเปลี่ยนบทสนทนาของสังคม จากที่เคยมองปัญหานี้เป็นเรื่องศีลธรรมหรือใช้วิธีอัดฉีดสิ่งจูงใจระยะสั้น ไปสู่การลงทุนระยะยาวในโครงสร้างพื้นฐานและการคุ้มครองทางสังคม งานวิจัยชิ้นใหม่นี้ชี้ชัดว่าวิกฤตที่เกิดขึ้นไม่ใช่เพราะ ‘คนไม่อยากมีลูก’ แต่เป็นเพราะสังคมยังไม่สามารถตอบสนองต่อความฝันเหล่านั้นได้อย่างเพียงพอ

โดยสรุป หากประเทศไทยต้องการแก้ไขวิกฤตอัตราการเกิด และหลีกเลี่ยงอนาคตที่ “เล็กลง เหงาขึ้น และยากจนลง” เราต้องเลิกหมกมุ่นกับอดีตหรือความขัดแย้งที่แบ่งขั้ว แล้วมุ่งหน้าอย่างจริงจังไปสู่นโยบายที่สร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจ และเปิดโอกาสให้ผู้คนได้ตัดสินใจเลือกทางเดินชีวิตของตนเอง (jacobin.com, UNFPA report, World Bank, Bangkok Post)