อุทยานประวัติศาสตร์กลุ่มปราสาทตาเมือน และปราสาทตาควาย

ปราสาทกลุ่มราชมรรคา เป็นกลุ่มปราสาทหินที่ตั้งอยู่บนเส้นทางโบราณที่เชื่อมโยงเมืองสำคัญในอดีตของอาณาจักรขอม โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ปราสาทเหล่านี้สร้างขึ้นในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 เพื่อใช้เป็นศาสนสถานและสถานที่พักสำหรับผู้เดินทาง ปราสาทกลุ่มราชมรรคาประกอบด้วย ปราสาทตาเมือนธม ปราสาทตาเมือนโต๊ด ปราสาทตาเมือน ปราสาทตาควาย ปราสาทพิมาย ปราสาทพนมรุ้ง ปราสาทเมืองต่ำ

อุทยานประวัติศาสตร์กลุ่มปราสาทตาเมือน ตั้งอยู่ในช่องเขาตาเมือน หรือช่องเขาตาเมียง เทือกเขาพนมดงรัก ในเขตบ้านหนองคันนาสามัคคี  หมู่ 8 ตำบลตาเมียง อำเภอพนมดงรัก จังหวัดสุรินทร์  โดยสร้างบนเส้นทางคมนาคมโบราณ เชื่อมเมืองพระนคร ซึ่งปัจจุบันอยู่ในเสียมราฐ และเมืองพิมายซึ่งปัจจุบันอยู่ในจังหวัดนครราชสีมา เป็นกลุ่มโบราณสถานขอม 3 หลัง ประกอบด้วย ปราสาทตาเมือนธม ปราสาทตาเมือนโต๊ด และปราสาทตาเมือน ซึ่งปราสาททั้ง 3 หลัง ตั้งอยู่ใกล้เคียงกัน เรียงลำดับจากขนาดใหญ่ไปขนาดเล็ก ปราสาทแต่ละหลังในกลุ่มปราสาทตาเมือนมีขนาด ประโยชน์ใช้สอย และความสำคัญแตกต่างกันออกไป

ปราสาทตาเมือนธม เป็นปราสาทขนาดใหญ่ที่สุดในกลุ่ม   สร้างขึ้นในราวปลายพุทธศตวรรษที่ 16 ตัวปราสาทหันหน้าไปทางทิศใต้ ผิดแผกจากแห่งอื่นซึ่งมักจะหันหน้าไปทางทิศตะวันออก  ปราสาทตาเมือนธมแปลตรงกับภาษาเขมรว่า " ใหญ่"  นอกจากนี้ยังมีอาคารอื่น ได้แก่ ปรางค์ก่อด้วยหินทรายสองหลัง อยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือและตะวันตกเฉียงเหนือของปราสาทประธาน บรรณาลัยศิลาแลงสองหลัง นอกจากนี้ระเบียงคดทางทิศเหนือมีสระน้ำขนาดเล็ก 2 สระ

 ปราสาทตาเมือนโต๊ด อยู่ห่างจากปราสาทตาเมือนธมประมาณ 750 เมตร ก่อสร้างด้วยศิลาแลง มีกำแพงล้อมรอบและมีสระน้ำขนาดเล็กอยู่ทางทิศเหนือ โดยเชื่อว่าปราสาทแห๋งนี้เป็นอโรคยาศาล (โรงพยาบาล) สถานที่รักษาพยาบาลของชุมชนหรือตามรายทางที่เป็นเส้นทางคมนาคม ซึ่งนิยมสร้างในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 นอกจากนี้ตรงห้องกลางของโคปุระ (ซุ้มประตู) ยังพบศิลาจารึกซึ่งพระเจ้าชัยวรมันที่ 7โปรดให้สร้างไว้ประจำอโรคยาศาลแห่งนี้

ปราสาทตาเมือน ( ปราสาทบายกรีม) อยู่ห่างจากปราสาทตาเมือนโต๊ดประมาณ 390 เมตร เป็นปราสาทที่มีขนาดเล็กที่สุดในกลุ่มโบราณสถานปราสาทตาเมือน ก่อด้วยศิลาแลง มีลักษณะเป็นเป็นห้องยาว เชื่อว่าเป็นธรรมศาลา คือที่พักสำหรับคนเดินทาง

โบราณสถานกลุ่มปราสาทตาเมือนนี้นับได้ว่าเป็นกลุ่มปราสาทที่มีความสมบูรณ์ในด้านของการอำนวยประโยชน์แก่ผู้คนที่ใช้เส้นทางผ่านช่องเขา ซึ่งไม่ปรากฏในถิ่นอื่น การที่มีกลุ่มปราสาทตาเมือนตั้งอยู่ในบริเวณนี้เป็นประจักษ์พยานที่แสดงให้เห็นว่า ในอดีตเส้นทางช่องเขาตาเมือนนี้คงจะมีชุมชนหรือเป็นเส้นทางผ่านช่องเขาสำคัญของภูมิภาค

ปราสาทตาควาย ตั้งอยู่บริเวณช่องเขาตาควาย ในเขตบ้านไทยนิยมพัฒนา หมู่ 17 ตำบลบักได อำเภอพนมดงรัก จังหวัดสุรินทร์  ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกของปราสาทตาเมือนธม ห่างจากปราสาทตาเมือนธมประมาณ 12 กิโลเมตร

ปราสาทตาควายตั้งอยู่บนสันเขาห่างจากหน้าผาสูงประมาณ 10 เมตร ลักษณะเป็นปราสาทจตุรมุข หันหน้าไปทางทิศตะวันออก ส่วนฐานก่อด้วยศิลาแลง ส่วนบนก่อด้วยศิลาทรายทั้งหมด ภายในห้องมีประติมากรรมลักษณะคล้ายสวยัมภูวลิงค์

กรมศิลปากรเคยออกมาให้ข้อมูลเมื่อปีพ.ศ. 2553 ว่า
“ ปราสาทตาเมือนธม อยู่ฝั่งไทย โดยกรมศิลปากรทำการสำรวจพบและขึ้นบัญชีเป็นโบราณสถานของไทยตั้งแต่ปี พ.ศ. 2478 หรือเมื่อ 90 ปีที่แล้ว และปัจจุบันอยู่ในความดูแลของสำนักศิลปากรที่ 5 ปราจีนบุรี ”