โลกวิทยาศาสตร์กำลังเกิดการเปลี่ยนแปลงครั้งประวัติศาสตร์ เมื่อจีนก้าวขึ้นแซงหน้าสหรัฐอเมริกาอย่างชัดเจนในฐานะชาติผู้นำด้านวิทยาศาสตร์ของโลก นี่คือจุดเปลี่ยนครั้งสำคัญที่ส่งผลกระทบต่อทิศทางการวิจัย นวัตกรรม และความร่วมมือระหว่างประเทศ รายงานล่าสุดจาก Nature Index และบทวิเคราะห์ในสื่อสหรัฐฯ ต่างชี้ให้เห็นถึงช่องว่างที่กำลังถ่างกว้างขึ้นเรื่อยๆ ทั้งในเชิงปริมาณและอิทธิพลทางวิทยาศาสตร์ระหว่างสองมหาอำนาจ

ข้อมูลดัชนี Nature Index ชี้จีนทิ้งห่างสหรัฐฯ ในคุณภาพผลงานวิจัย

รายงาน Nature Index 2025 Research Leaders เปิดเผยว่า ผลงานวิจัยคุณภาพสูงของจีน ซึ่งวัดจากจำนวนบทความที่ตีพิมพ์ในวารสารชั้นนำ ๑๔๕ ฉบับ ทั้งในสาขาวิทยาศาสตร์สุขภาพและวิทยาศาสตร์ธรรมชาติ มีคะแนน Share พุ่งสูงถึง ๓๒,๑๒๒ ในปี ๒๕๖๗ (ค.ศ. ๒๐๒๔) ขณะที่สหรัฐฯ ตามมาห่างๆ ที่ ๒๒,๐๘๓ คะแนน ช่องว่างนี้ขยายตัวกว้างขึ้นกว่า ๔ เท่าเมื่อเทียบกับปีที่แล้ว ตอกย้ำถึงอัตราการเติบโตที่ก้าวกระโดดของจีน และบทบาทที่โดดเด่นขึ้นทุกขณะในเวทีวิทยาศาสตร์โลก (ที่มา: Nature Index, 2025)

สหรัฐฯ สูญเสียความเป็นผู้นำ วิทยาศาสตร์โลกเปลี่ยนขั้ว

สหรัฐอเมริกาเคยเป็นศูนย์กลางการวิจัยและนวัตกรรมของโลกมาตลอดศตวรรษที่ ๒๐ จนถึงช่วงต้นศตวรรษที่ ๒๑ ด้วยระบบการศึกษาที่แข็งแกร่งซึ่งดึงดูดนักวิจัยหัวกะทิจากทั่วโลก และการลงทุนด้าน STEM (วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี วิศวกรรมศาสตร์ และคณิตศาสตร์) ที่เป็นจุดแข็งมาอย่างยาวนาน แต่ข้อมูลล่าสุดกลับฉายภาพการเปลี่ยนขั้วอำนาจอย่างชัดเจน โดยในปีที่ผ่านมา คะแนน Share ของจีนเติบโตถึง ๑๗.๔% สวนทางกับสหรัฐฯ ที่ลดลงถึง ๑๐.๑% โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสาขาเคมีและวิทยาศาสตร์กายภาพที่สหรัฐฯ สูญเสียตำแหน่งผู้นำไปแล้ว ตอนนี้สหรัฐฯ ยังคงเป็นผู้นำเพียงในสาขาวิทยาศาสตร์สุขภาพและชีววิทยา แต่ก็กำลังถูกจีนไล่ตามมาติดๆ โดยผลงานด้านชีววิทยาของจีนเติบโตขึ้นกว่า ๒๐% ในขณะที่ของสหรัฐฯ กลับลดลงกว่า ๕%

แนวโน้มระยะยาวและปัจจัยวิกฤตที่ชี้ชะตา

ผู้เชี่ยวชาญชี้ว่า สิ่งที่เกิดขึ้นไม่ใช่ปรากฏการณ์ชั่วข้ามคืน แต่เป็นผลพวงจากแนวโน้มระยะยาวที่ถูกซ้ำเติมด้วยวิกฤตการณ์ในช่วงหลัง สหรัฐฯ กำลังเผชิญกับปัญหาการตัดลดงบประมาณการวิจัยจากภาครัฐ ความขัดแย้งทางการเมืองที่ส่งผลต่อนโยบายวิทยาศาสตร์ รวมถึงกฎระเบียบด้านวีซ่าที่เข้มงวดขึ้นจนกระทบต่อความร่วมมือระดับนานาชาติ ยิ่งไปกว่านั้น ในปี ๒๕๖๘ (ค.ศ. ๒๐๒๕) ยังมีข้อเสนอให้ตัดงบประมาณของหน่วยงานวิทยาศาสตร์สำคัญอย่าง NIH, EPA และ NSF ลงถึง ๔๐% หรือมากกว่านั้น ซึ่งเสียงวิจารณ์จากบุคคลอย่างผู้บริหารระดับสูงของสมาคมส่งเสริมวิทยาศาสตร์แห่งอเมริกา (AAAS) ได้ออกมาเตือนว่า การตัดสินใจเช่นนี้อาจทำให้สหรัฐฯ ถูกทิ้งไว้ข้างหลังและหมดโอกาสในการแข่งขันด้านการวิจัยระดับโลก

ยุทธศาสตร์ของจีน: ลงทุนระยะยาว ผลิตนักวิจัยมหาศาล

ตรงกันข้ามกับสหรัฐฯ จีนได้เดินหน้าปฏิรูประบบการวิจัยของตนเองมาตั้งแต่ช่วงต้นทศวรรษ ๒๐๐๐ โดยทุ่มเทให้กับการผลิตบัณฑิตปริญญาเอกในสาขา STEM จนแซงหน้าสหรัฐฯ ไปเรียบร้อยแล้ว ผลการศึกษาจากสถาบันวิจัยเทคโนโลยีเกิดใหม่ในจอร์จทาวน์คาดการณ์ว่า ภายในปี ๒๕๖๘ จีนจะผลิตผู้สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาเอกสาขา STEM ได้เกือบ ๗๗,๐๐๐ คนต่อปี ขณะที่สหรัฐฯ จะอยู่ที่ราว ๔๐,๐๐๐ คนเท่านั้น ไม่เพียงเท่านั้น จำนวนนักวิจัยเต็มเวลาของจีนยังมีมากกว่าของสหรัฐฯ และสหภาพยุโรปรวมกันเสียอีก (Nature Index, 2025)

ปัญหาไหลออกของสมองและความท้าทายของฝั่งตะวันตก

ปรากฏการณ์ “สมองไหล” จากชาติตะวันตกสู่เอเชียเริ่มเด่นชัดขึ้นทุกที นักวิจัยในสหรัฐฯ ที่ต้องพึ่งพาทุนสนับสนุนจากรัฐบาลหรือเผชิญความขัดแย้งทางการเมืองในมหาวิทยาลัย กำลังได้รับผลกระทบอย่างหนักจากการตัดลดงบประมาณ และอาจถูกบีบให้ต้องย้ายไปหาโอกาสใหม่ในประเทศที่มีระบบทุนวิจัยที่มั่นคงกว่า โดยเฉพาะในเอเชีย แม้แต่สถาบันการศึกษาชั้นนำอย่างมหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดก็ยังเคยถูกระงับหรือถอนเงินสนับสนุนจากรัฐบาลมูลค่าหลายพันล้านดอลลาร์จากปัญหาความขัดแย้งทางการเมืองมาแล้ว

ผู้กำหนดนโยบายวิทยาศาสตร์ระดับสูงของสหรัฐฯ หลายคนต่างออกมาแสดงความกังวล เช่น ผู้บริหารฝ่ายนโยบายนวัตกรรมระดับโลกของมูลนิธิ ITIF ที่ระบุว่า หากสหรัฐฯ ต้องการรักษาตำแหน่งผู้นำไว้ ก็ต้องยอมรับว่าการแข่งขันครั้งนี้จริงจังและเข้มข้นอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน ขณะที่นักวิจัยด้านนโยบายวิทยาศาสตร์จากมหาวิทยาลัยชั้นนำในรัฐโอไฮโอถึงกับกล่าวว่า สถานการณ์นี้ได้กลายเป็นวิกฤตระดับชาติไปแล้ว และการปล่อยให้สูญเสียสถานะผู้นำด้านการวิจัยและนวัตกรรมของโลก ถือเป็นการก้าวข้ามเส้นตายที่สำคัญไปแล้ว

ไม่ใช่แค่สหรัฐฯ-จีน: เอเชียรุกคืบ ประเทศตะวันตกโดนแซง

การเปลี่ยนแปลงขั้วอำนาจทางวิทยาศาสตร์ไม่ได้จำกัดอยู่แค่การแข่งขันระหว่างสหรัฐฯ กับจีนเท่านั้น แต่ยังสะท้อนแนวโน้มที่น่าสนใจในภาพรวม กล่าวคือประเทศตะวันตกอื่นๆ อย่างแคนาดา ฝรั่งเศส และสหราชอาณาจักร ต่างก็มีผลงานวิจัยลดลงเช่นกัน ในทางกลับกัน ประเทศในเอเชียอย่างเกาหลีใต้และสิงคโปร์กลับมีอันดับที่ดีขึ้นอย่างก้าวกระโดด โดยเกาหลีใต้ทะยานขึ้นมาติดอันดับ ๗ ของโลก ส่วนสิงคโปร์ก็โดดเด่นอย่างมากในผลงานด้านวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อมและสุขภาพ ซึ่งเติบโตขึ้นกว่า ๑๙% และ ๒๓% ตามลำดับ

ไทย: โอกาสและความท้าทายกลางกระแสเปลี่ยนแปลงโลกวิทยาศาสตร์

สำหรับประเทศไทย สถานการณ์โลกที่เปลี่ยนไปนี้ถือเป็นทั้งโอกาสและความท้าทาย แม้ภาครัฐจะพยายามลงทุนด้านการวิจัยและนวัตกรรมมากขึ้น โดยเฉพาะในสาขาวิทยาศาสตร์สุขภาพ เทคโนโลยีสีเขียว และโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล แต่ก็ยังคงตามหลังประเทศผู้นำในภูมิภาคอยู่มาก อย่างไรก็ตาม ช่องทางสำคัญคือการสร้างความร่วมมือกับจีนและนักวิจัยชาติอื่นๆ ในเอเชีย เพื่อขยายโอกาสในการเข้าถึงแหล่งทุน เทคโนโลยี และองค์ความรู้ระดับโลก ที่ปรึกษาจากกระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม ให้ความเห็นว่า ไทยมีศักยภาพที่จะเข้าไปมีบทบาทมากขึ้นในเครือข่ายการวิจัยของเอเชีย ซึ่งจะช่วยเปิดประตูสู่การถ่ายทอดเทคโนโลยีและยกระดับบุคลากรของไทย

ขณะเดียวกัน ไทยก็ต้องเผชิญกับการแข่งขันที่ดุเดือดจากเกาหลีใต้และสิงคโปร์ ซึ่งไม่เพียงแต่เพิ่มปริมาณผลงานวิจัย แต่ยังกำลังสร้างมาตรฐานใหม่ในสาขาสำคัญอย่างพลังงานสะอาดและวิทยาศาสตร์สุขภาพขั้นสูง นักวิจัยอาวุโสจากมหาวิทยาลัยวิจัยชั้นนำแห่งหนึ่งของไทยชี้ว่า หากไทยต้องการจะก้าวให้ทัน ก็จำเป็นต้องเร่งลงทุนในนักวิจัยรุ่นใหม่ ผลักดันความร่วมมือระหว่างประเทศอย่างจริงจัง และสร้างโครงสร้างพื้นฐานที่มีคุณภาพสูง โดยการร่วมมือกับจีนในโครงการนวัตกรรมหรือหลักสูตรปริญญาเอกอาจเป็นทางลัดที่ช่วยยกระดับคุณภาพงานวิจัยของประเทศได้อย่างก้าวกระโดด

สงครามวิทยาศาสตร์ยุคใหม่: ใครนิยามอนาคตโลก

ประวัติศาสตร์ได้ย้ำเตือนเราเสมอว่า วิทยาศาสตร์ไม่ได้เป็นเพียงแค่การค้นหาความรู้ แต่ยังเป็นเครื่องมือสำคัญในการสร้างอำนาจต่อรอง กำหนดทิศทางของโลก และวางมาตรฐานระหว่างประเทศ ตั้งแต่ยุคสงครามเย็นมาจนถึงศตวรรษที่ ๒๑ และในยุคที่การวิจัยมุ่งเน้นไปที่ปัญญาประดิษฐ์ เทคโนโลยีชีวภาพ และการรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ชาติที่เป็นผู้นำด้านเทคโนโลยีและจริยธรรมก็คือผู้ที่จะได้สิทธิ์ในการเขียนกติกาของโลกอนาคต

ผู้เชี่ยวชาญมองว่า สหรัฐฯ และพันธมิตรกำลังมีเวลาเหลือน้อยลงทุกทีในการพลิกสถานการณ์ โดยหัวหน้าฝ่ายสัมพันธ์รัฐบาลจาก AAAS ตั้งข้อสังเกตว่า กรอบเวลาในการแก้ไขอาจมีเพียงแค่ ๑-๒ ปีนี้เท่านั้น ขณะที่เสียงเรียกร้องภายในสหรัฐฯ เริ่มดังขึ้นเรื่อยๆ ให้รัฐบาลออกมาตรการจูงใจภาคเอกชน ปรับนโยบายภาษี และเร่งอัดฉีดงบประมาณการวิจัยเพื่อรักษาความแข็งแกร่งทางเศรษฐกิจและความมั่นคงของชาติ

ข้อคิดสำหรับไทยและเยาวชนไทย

ท่ามกลางการเปลี่ยนขั้วอำนาจทางวิทยาศาสตร์บนเวทีโลก ข้อคิดสำคัญสำหรับประเทศไทยคือการหันมาให้ความสำคัญกับความร่วมมือในระดับภูมิภาค การบ่มเพาะบุคลากรคุณภาพสูง และการลงทุนอย่างมีกลยุทธ์ ไทยควรคว้าโอกาสในการร่วมมือกับศูนย์วิจัยชั้นนำในเอเชีย พร้อมทั้งตั้งเป้าหมายที่จะยกระดับคุณภาพงานวิจัยของตนเองให้ทัดเทียมมาตรฐานใหม่ สำหรับนักเรียน นักศึกษา และบุคลากรในสายวิทยาศาสตร์ การเสริมสร้างทักษะด้านภาษา ความเข้าใจในความแตกต่างทางวัฒนธรรม และความเชี่ยวชาญทางเทคโนโลยี ถือเป็นสิ่งจำเป็นอย่างยิ่ง

ผู้ที่ต้องการก้าวไปเป็นส่วนหนึ่งของเวทีวิทยาศาสตร์โลกยุคใหม่ ควร:

  • แสวงหาโอกาสเข้าร่วมโครงการวิจัยทั้งในระดับทวิภาคีและพหุภาคี
  • ผลักดันการเรียนรู้ด้าน STEM ในทุกระดับการศึกษาอย่างจริงจัง
  • สร้างเครือข่ายความร่วมมือกับสถาบันวิจัยชั้นนำในภูมิภาคเอเชีย

ด้วยแนวทางเหล่านี้ ประเทศไทยจะไม่ถูกทิ้งไว้ข้างหลังในยุคแห่งการแข่งขันทางวิทยาศาสตร์ที่เข้มข้น และจะสามารถใช้ประโยชน์จาก “ยุคทองของวิทยาศาสตร์แห่งเอเชีย” เพื่อผลักดันทั้งประเทศและภูมิภาคให้ก้าวไปข้างหน้าพร้อมกัน

แหล่งที่มา