งานวิจัยเผยกลยุทธ์จิตวิทยา? ทำไมแม่นอกสมรสส่วนใหญ่เชื่อว่าลูกในท้องหน้าเหมือนพ่อ

ผลการศึกษาล่าสุดเผยข้อมูลที่น่าสนใจว่า คุณแม่ที่ตั้งครรภ์นอกสมรสเกือบทั้งหมดมักจะบอกว่าทารกในครรภ์มีหน้าตาคล้ายกับผู้เป็นพ่อ ซึ่งเป็นข้อสังเกตที่อาจส่งผลกระทบทั้งในเชิงสังคมและจิตวิทยา (PsyPost) ปรากฏการณ์นี้ช่วยส่องให้เห็นถึงความสัมพันธ์อันซับซ้อนระหว่างบุคคลในช่วงตั้งครรภ์ โดยเฉพาะในกลุ่มผู้หญิงที่ไม่ได้อยู่ในสถานะสมรส และอาจเป็นภาพสะท้อนที่พบเห็นได้ในหลากหลายวัฒนธรรม รวมถึงสังคมไทยด้วย

การตั้งครรภ์นอกสมรสยังคงเป็นประเด็นที่ละเอียดอ่อนในหลายสังคมทั่วโลก รวมถึงประเทศไทย ซึ่งมีค่านิยมทางสังคมและวัฒนธรรมเป็นกรอบกำกับอยู่ ทีมวิจัยจึงต้องการสำรวจว่ามีรูปแบบพฤติกรรมบางอย่างที่เหมือนกันหรือไม่ในกลุ่มคุณแม่นอกสมรส เกี่ยวกับการบอกเล่าลักษณะของทารกในครรภ์ ผลปรากฏว่าส่วนใหญ่ยืนยันเป็นเสียงเดียวกันว่าทารกในท้องมีเค้าโครงหน้าตาคล้ายกับผู้เป็นพ่อ ซึ่งคำกล่าวนี้น่าจะมีเหตุผลเบื้องหลังทั้งในเชิงวิวัฒนาการ จิตวิทยา และสังคม

ผู้เขียนงานวิจัยชี้ว่าปรากฏการณ์นี้อาจมีรากฐานมาจากจิตวิทยาเชิงวิวัฒนาการ การที่แม่บอกว่าลูกหน้าเหมือนพ่อ (แม้จะยังมองไม่เห็นในครรภ์) อาจเป็นกลยุทธ์ตามสัญชาตญาณที่ช่วยกระตุ้นให้ฝ่ายชายรู้สึกผูกพันและอยากเข้ามามีส่วนร่วมดูแลลูกมากขึ้น โดยเฉพาะในสถานการณ์ที่ความผูกพันของฝ่ายชายยังไม่แน่นอนหรือสถานะทางสังคมไม่ชัดเจน (ซึ่งมักเกิดกับคู่รักที่ไม่ได้สมรส) การเน้นย้ำความเชื่อมโยงทางสายเลือดอาจเป็นหนทางให้ได้รับการสนับสนุน การดูแล และทรัพยากรจากฝ่ายชายและครอบครัวของเขา นักวิชาการด้านจิตวิทยาพฤติกรรมท่านหนึ่งให้ความเห็นว่า “การที่แม่บอกว่าลูกในครรภ์หน้าเหมือนพ่อไม่ใช่แค่คำบอกเล่าธรรมดา แต่มันสะท้อนรูปแบบพฤติกรรมที่ฝังลึก ซึ่งอาจหล่อหลอมมาตั้งแต่มนุษย์ยุคโบราณ” (PsyPost)

เพื่อให้เข้าใจว่าเรื่องนี้สำคัญอย่างไรในบริบทสังคมไทย ต้องไม่ลืมว่าค่านิยมเรื่องการสืบสกุลฝั่งพ่อและชื่อเสียงวงศ์ตระกูลยังคงมีอิทธิพลอยู่ ในอดีต การพิสูจน์ความเป็นพ่อมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อสถานะทางสังคมและสิทธิในการรับมรดกของเด็ก คำยืนยันของฝ่ายหญิงจึงไม่เพียงส่งผลต่อความสัมพันธ์ส่วนตัว แต่ยังมีผลต่อการยอมรับของคนในชุมชนด้วย และเมื่ออัตราการตั้งครรภ์นอกสมรสในเขตเมืองและปริมณฑลของไทยเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง (UNFPA Thailand) ผลการวิจัยนี้จึงยิ่งมีความสำคัญและส่งผลกระทบต่อชีวิตจริงของหลายครอบครัวไทยที่กำลังเผชิญกับการเปลี่ยนแปลงทางสังคม

ข้อมูลจากงานวิจัยตอกย้ำแนวโน้มที่ชัดเจน โดยผู้เข้าร่วมวิจัยเกือบทั้งหมดที่เป็นหญิงตั้งครรภ์นอกสมรสระบุว่าทารกในครรภ์มีหน้าตาเหมือนพ่อ ทั้งที่ยังไม่สามารถเห็นลักษณะใบหน้าที่ชัดเจนได้ ข้อมูลนี้สอดคล้องกับงานวิจัยก่อนหน้าที่พบว่าพ่อแม่มักเชื่อว่าทารกแรกเกิดจะหน้าเหมือนพ่อมากกว่าแม่ ซึ่งนักจิตวิทยาบางคนเชื่อว่าอาจมีรากฐานมาจากวิวัฒนาการเพื่อกระตุ้นให้ฝ่ายชายเข้ามาดูแลลูกเช่นกัน (BBC Future)

แม้ว่างานวิจัยนี้จะมุ่งเน้นไปที่คุณแม่นอกสมรส แต่ก็ได้จุดประกายคำถามที่น่าขบคิดในวงกว้างเกี่ยวกับการสื่อสารในความสัมพันธ์ ตลอดจนกลยุทธ์ที่ผู้หญิงอาจใช้ (ทั้งที่รู้ตัวและไม่รู้ตัว) เพื่อสร้างความมั่นคงทางสังคมในสถานการณ์ที่เปราะบาง ที่ปรึกษาด้านครอบครัวซึ่งทำงานในโรงพยาบาลชั้นนำแห่งหนึ่งในกรุงเทพฯ ให้ความเห็นว่า “ผู้หญิงอาจเน้นย้ำถึงลักษณะที่เชื่อมโยงพ่อเข้ากับลูก เพื่อสร้างความมั่นคงให้ทั้งตัวเองและลูกในท้อง โดยเฉพาะในความสัมพันธ์ที่ไม่เป็นทางการหรือมีความเสี่ยง” ขณะที่ผู้เชี่ยวชาญด้านสังคมวิทยาของไทยชี้ว่า พลวัตที่คล้ายกันนี้สามารถเห็นได้ในสังคมไทยเช่นกัน ซึ่งทัศนคติของชุมชนต่อแม่ที่ตั้งครรภ์นอกสมรสอาจแตกต่างกันไป ตั้งแต่การเห็นใจและสนับสนุนไปจนถึงการถูกตำหนิ ขึ้นอยู่กับเครือข่ายครอบครัวและมุมมองของคนในชุมชน

ประวัติศาสตร์ไทยเองก็มีเรื่องราวมากมายที่การพิสูจน์ความเป็นพ่อและการรับมรดกส่งผลกระทบต่อทุกสิ่ง ตั้งแต่การสืบราชบัลลังก์ไปจนถึงสิทธิในที่ดินทำกิน ในสังคมร่วมสมัย ประเด็นนี้จึงเชื่อมโยงกับการถกเถียงเรื่องสิทธิของแม่และเด็กนอกสมรส กระบวนการทางกฎหมายในการรับรองบุตรและการเรียกร้องค่าเลี้ยงดู รวมถึงสุขภาวะทางจิตใจของครอบครัวคนรุ่นใหม่ ผลการวิจัยล่าสุดนี้น่าจะสอดคล้องกับแนวทางของผู้กำหนดนโยบายในไทยที่กำลังมองหาวิธีการใหม่ๆ ในการส่งเสริมสวัสดิภาพของแม่และเด็ก โดยเฉพาะเมื่ออัตราการเกิดของประเทศยังคงลดลงอย่างต่อเนื่อง และความมั่นคงทางเศรษฐกิจของครอบครัวรุ่นใหม่ก็เปราะบางมากขึ้น (Bangkok Post)

ในอนาคต นักวิจัยบางส่วนเสนอให้มีการศึกษาเพิ่มเติมว่าความเชื่อเหล่านี้ส่งผลต่อการมีส่วนร่วมของพ่อและพัฒนาการของเด็กในวัฒนธรรมที่แตกต่างกันอย่างไร นอกจากนี้ยังมีข้อเสนอให้มีโครงการด้านสาธารณสุขที่พร้อมให้การสนับสนุนสตรีมีครรภ์นอกสมรสโดยไม่ตัดสิน ส่งเสริมการเลี้ยงดูร่วมกัน และให้ความรู้แก่พ่อแม่ทุกคนเกี่ยวกับความต้องการทางจิตใจของเด็ก

สำหรับคนไทยและครอบครัวชาวไทย งานวิจัยนี้เป็นเหมือนเครื่องย้ำเตือนว่ารูปแบบพฤติกรรมจากอดีตยังคงส่งอิทธิพลต่อเราในปัจจุบันอย่างแนบเนียนแต่ทรงพลัง เพื่อส่งเสริมสุขภาวะของสังคม ผู้เชี่ยวชาญด้านสาธารณสุขในไทยแนะนำให้มีการพูดคุยอย่างเปิดเผยและปราศจากอคติเกี่ยวกับการตั้งครรภ์ สนับสนุนการดูแลก่อนคลอดตั้งแต่เนิ่นๆ โดยไม่คำนึงถึงสถานะสมรส และจัดโครงการที่ส่งเสริมให้ฝ่ายชายเข้ามามีส่วนร่วมตั้งแต่ช่วงแรกๆ

สำหรับผู้ที่กำลังเผชิญสถานการณ์นี้หรือให้การสนับสนุนผู้อื่นอยู่ ขั้นตอนที่ดีที่สุดคือการส่งเสริมการสื่อสารอย่างเปิดอกกับทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง และขอคำแนะนำจากชุมชนหรือผู้เชี่ยวชาญตามความเหมาะสม ในขณะเดียวกัน ผู้กำหนดนโยบายและผู้ให้บริการด้านสุขภาพควรนำข้อมูลเชิงลึกจากงานวิจัยเช่นนี้มาปรับปรุงระบบสนับสนุนที่เคารพค่านิยมทางวัฒนธรรมไทย ควบคู่ไปกับการส่งเสริมสุขภาพและความมั่นคงของแม่และเด็ก

แหล่งข้อมูลอ้างอิง: บทความ PsyPost เกี่ยวกับผลการวิจัยเรื่องความคล้ายคลึงของทารกในครรภ์ รายงาน UNFPA Thailand เกี่ยวกับแม่วัยรุ่นและพลวัตในครอบครัว บทความ BBC Future เกี่ยวกับความหน้าเหมือนของลูกและจิตวิทยา Bangkok Post: อัตราการเกิดของไทยต่ำเป็นประวัติการณ์