สืบทอดกันมาเนิ่นนานแล้วที่ มะแว้งต้น พืชสมุนไพรพื้นบ้านที่คุ้นเคยกันดีในสังคมไทย ได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของตำรับยาพื้นบ้านและภูมิปัญญาไทย ในปัจจุบัน ท่ามกลางกระแสที่ผู้คนใส่ใจสุขภาพหันมาพึ่งพาสมุนไพรเพื่อดูแลตัวเองแบบละมุนละม่อม และนักวิจัยทั่วโลกต่างให้ความสนใจศึกษาตำรับยาโบราณกันมากขึ้น มะแว้งต้น (ชื่อวิทยาศาสตร์ Solanum indicum L.) จึงกลับมาอยู่ในความสนใจอีกครั้ง ผลรสขมที่เป็นเอกลักษณ์ ซึ่งเชื่อกันมาแต่โบราณว่าช่วยบรรเทาอาการไอ กำลังได้รับการศึกษาค้นคว้าเพื่อพิสูจน์สรรพคุณและต่อยอดองค์ความรู้จากนักวิทยาศาสตร์ยุคใหม่

มะแว้งต้นมีชื่อเรียกขานแตกต่างกันไปในแต่ละภูมิภาค เช่น ภาคเหนือและอีสานเรียกว่า มะแค้งขม และ มะแค้งดำ ผลกลมสีเขียวคล้ำอันเป็นลักษณะเด่นของมัน สามารถหาซื้อได้ไม่ยากตามตลาดสดและร้านขายยาแผนไทยทั่วประเทศ บางครั้งอาจมีลักษณะคล้ายคลึงกับพืชในสกุลเดียวกันอย่าง มะแว้งเครือ (Solanum trilobatum) จนทำให้สับสนได้บ้าง มะแว้งต้นจัดอยู่ในวงศ์มะเขือ (Solanaceae) เช่นเดียวกับมะเขือ มะเขือเทศ และมันฝรั่ง ผลของมะแว้งต้น หรือที่เรียกกันสั้นๆ ในร้านยาไทยว่า “มะแว้ง” นั้น ได้รับการยอมรับในตำรับยาแผนไทยว่ามีสรรพคุณช่วยขับเสมหะ บรรเทาอาการไอ และละลายเสมหะอย่างอ่อนโยน (thaiherbinfo.com)

แล้วสรรพคุณตามตำรับยาที่บอกเล่ากันมารุ่นต่อรุ่นนั้นเป็นจริงเพียงใด นอกเหนือจากความคุ้นเคยและความเชื่อที่สืบทอดกันมา วิทยาการสมัยใหม่กำลังเริ่มค้นหาคำตอบและไขความลับทางยาที่ซ่อนอยู่ในผลของพืชชนิดนี้

การนำมะแว้งต้นมาใช้ประโยชน์ในอดีต สะท้อนวิถีการดูแลสุขภาพแบบองค์รวมที่ผูกพันกับวัฒนธรรมไทยมาอย่างยาวนาน ในวิถีชุมชน ผู้เฒ่าผู้แก่และหมอยาพื้นบ้านมักแนะนำให้ใช้ผลมะแว้งรสขม ไม่ว่าจะเคี้ยวสด ชงเป็นชาสมุนไพร หรือเป็นส่วนผสมในยาอม เพื่อบรรเทาอาการไอและเจ็บคอเป็นหลัก ปัจจุบัน ยาอมสมุนไพรไทยหลายตำรับที่มีมะแว้งต้นเป็นส่วนประกอบสำคัญก็ได้รับการขึ้นทะเบียนกับสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) โดยมักผสมผสานกับสมุนไพรพื้นบ้านอื่น ๆ เช่น กะเพราและขมิ้น (thaiherbinfo.com) การดูแลสุขภาพแบบง่าย ๆ ตามสูตร “ยาตำรับคุณย่าคุณยาย” อย่างการเด็ดผลมะแว้งมาเคี้ยวสัก 2-3 ผล หรือชงชาสมุนไพรดื่มยามเป็นหวัดคัดจมูก ก็ยังคงเป็นภาพที่คุ้นตาในหลายครัวเรือน

หลักฐานทางประวัติศาสตร์และพฤกษศาสตร์พื้นบ้าน ทั้งในไทยและประเทศเพื่อนบ้านในเอเชีย ต่างยืนยันถึงความผูกพันอันยาวนานนี้ โดยเฉพาะในภาคเหนือและภาคอีสาน ที่ซึ่งอาหารรสขมได้รับการยอมรับในเชิงวัฒนธรรมว่ามีคุณสมบัติ “เย็น” และช่วยขับพิษ มะแว้งต้นจึงไม่ได้เป็นเพียงยา แต่ยังถูกนำมาใช้เป็นอาหาร โดยนำผลดิบสีเขียวไปประกอบอาหารในแกงและเมนูพื้นบ้านหลากหลาย หากมองในภาพรวมของภูมิปัญญาการรักษาแบบพื้นบ้านในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จะพบว่ามีการกล่าวถึงมะแว้งต้น (Solanum indicum L.) อยู่บ่อยครั้งในฐานะสมุนไพรที่ใช้รักษาอาการไอ เจ็บคอ หอบหืด ลดไข้ หรือแม้แต่ช่วยแก้ปัญหาเกี่ยวกับระบบทางเดินอาหาร (BBC Thai; ScienceDirect)

แล้วอะไรคือกลไกทางชีวภาพและเคมีที่ทำให้มะแว้งต้นได้รับการยอมรับทั้งในระดับครัวเรือนและในทางการแพทย์ และการใช้ประโยชน์ตามภูมิปัญญาท้องถิ่นเหล่านี้สอดคล้องกับผลการวิจัยทางพฤกษเคมีในระดับสากลอย่างไรบ้าง

วิทยาการด้านเภสัชวิทยาสมัยใหม่ได้เริ่มไขความกระจ่างเกี่ยวกับมะแว้งต้น โดยให้ความสนใจกับสารประกอบสำคัญหลายชนิด เช่น อัลคาลอยด์ ซาโปนิน ไกลโคไซด์ และฟลาโวนอยด์ ซึ่งเป็นที่ทราบกันดีว่ามีสรรพคุณทางยาที่หลากหลาย (PMC9519333) นักวิจัยพบว่าสารกลุ่มสเตียรอยด์อัลคาลอยด์ อาทิ โซลาโซดีน โซลามาร์จีน โซลานีน และอื่น ๆ เป็นสารออกฤทธิ์หลักที่พบในผลและส่วนต่าง ๆ ของต้นมะแว้ง สารเหล่านี้แสดงคุณสมบัติในการต้านการอักเสบ ต้านอนุมูลอิสระ ต้านจุลชีพ และอาจรวมถึงการต้านเซลล์มะเร็ง ที่น่าสนใจอย่างยิ่งคือ สารโซลาโซดีน ซึ่งเป็นสารตั้งต้นสำคัญในการสังเคราะห์ฮอร์โมนสเตียรอยด์ที่ใช้ในอุตสาหกรรมยา

บทความปริทัศน์วรรณกรรมปี 2565 ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Journal of Tropical Medicine ชี้ให้เห็นว่าพืชในสกุลมะเขือ (Solanum) หลายชนิด รวมถึงมะแว้งต้น (S. indicum) แสดงศักยภาพในการศึกษาทั้งในหลอดทดลองและในสัตว์ทดลองต่อการติดเชื้อในระบบทางเดินหายใจ โดยมีคุณสมบัติต้านการอักเสบและปรับภูมิคุ้มกัน ซึ่งสอดคล้องกับการใช้ประโยชน์ตามภูมิปัญญาดั้งเดิม งานวิจัยในสัตว์ทดลองและเซลล์เพาะเลี้ยงพบว่าสารสกัดจากผลมะแว้งสามารถลดการอักเสบของหลอดลม ลดความไวของปฏิกิริยาการไอ และช่วยขับสารคัดหลั่งในทางเดินหายใจ ซึ่งเป็นกลไกที่อธิบายการใช้ตามภูมิปัญญาท้องถิ่นเพื่อบรรเทาอาการไอและขับเสมหะได้เป็นอย่างดี (PMC9519333)

ในตำรับยาอายุรเวทและสิทธาของอินเดีย ซึ่งมีความคล้ายคลึงกับตำรับยาสมุนไพรไทยไม่น้อย มะแว้งต้น (S. indicum) หรือที่รู้จักในชื่อ “กันทการี” (kantakari) เป็นส่วนประกอบสำคัญในยาน้ำแก้ไอและตำรับยารักษาโรคระบบทางเดินหายใจมาตั้งแต่สมัยโบราณ การบันทึกทางการแพทย์ในระบบการแพทย์เหล่านี้สนับสนุนการใช้มะแว้งต้นเพื่อรักษาโรคหลอดลมอักเสบ เสียงแหบ อาการหายใจติดขัด และอาการหอบหืดที่ไม่รุนแรง (ResearchGate)

ถึงกระนั้น การพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ยังถือว่าอยู่ในช่วงเริ่มต้น การศึกษาทดลองทางคลินิกในมนุษย์ยังมีจำนวนจำกัด และหลักฐานส่วนใหญ่ยังคงมาจากงานวิจัยในสัตว์ทดลอง การทดสอบทางเภสัชวิทยา และตำราการแพทย์แผนโบราณ กระนั้นก็ตาม สารพฤกษเคมีที่ออกฤทธิ์ทางชีวภาพหลากชนิดในมะแว้งต้นก็ยังคงแฝงศักยภาพที่น่าจับตามอง นอกเหนือจากสรรพคุณที่เกี่ยวข้องกับระบบทางเดินหายใจแล้ว งานวิจัยเบื้องต้นยังพบฤทธิ์ต้านจุลชีพ ความเป็นไปได้ในการช่วยปรับระดับน้ำตาลในเลือด ฤทธิ์ปกป้องตับ และศักยภาพในการต้านเนื้องอกในระดับห้องปฏิบัติการ (ScienceDirect; ResearchGate)

สิ่งที่น่าสนใจในเรื่องราวของมะแว้งต้น คือการผสมผสานอย่างต่อเนื่องระหว่างภูมิปัญญาพื้นบ้านกับการแพทย์แผนปัจจุบันในประเทศไทย ตำรับยาแผนโบราณที่ขึ้นทะเบียน เช่น ยาอมมะแว้ง ต่างก็อาศัยทั้งภูมิปัญญาที่ใช้กันในครัวเรือนและข้อมูลสนับสนุนจากห้องปฏิบัติการ โดยเป็นการผสมผสานผลมะแว้งกับสมุนไพร “ฤทธิ์เย็น” และ “รสขม” อื่น ๆ เพื่อจัดการไม่เพียงแต่อาการป่วย แต่ยังรวมถึงการปรับสมดุลธาตุในร่างกายตามหลักการของแพทย์แผนไทย ผู้ทรงคุณวุฒิด้านสมุนไพร ซึ่งมักให้ความเห็นผ่านสื่อต่าง ๆ ได้เคยกล่าวเน้นย้ำว่า “การกินมะแว้งสดหรือชงเป็นชาดื่มก็เปรียบเหมือนการช่วยขับเสมหะออกจากร่างกายอย่างเป็นธรรมชาติ” (BBC Thai) ผู้บริโภคชาวไทยจำนวนไม่น้อย ซึ่งเข้าใจดีว่าการพิสูจน์ทางวิทยาศาสตร์ต้องใช้เวลา ยังคงเลือกใช้ตำรับยาที่สืบทอดกันมาเหล่านี้สำหรับอาการเจ็บป่วยเล็กน้อย โดยเฉพาะเมื่อมองหาทางเลือกที่อ่อนโยนกว่ายาแก้ไอแผนปัจจุบัน

ในมิติทางประวัติศาสตร์ การที่มะแว้งต้นยังคงมีบทบาทสำคัญในสังคมไทย ไม่เพียงสะท้อนถึงสรรพคุณของมันเท่านั้น แต่ยังแสดงถึงความสามารถในการปรับตัวให้เข้ากับยุคสมัย ในอดีต พื้นที่อย่างล้านนาและอีสานที่ทรัพยากรอาจมีจำกัดและการเข้าถึงบริการสาธารณสุขแผนปัจจุบันยังไม่ทั่วถึง พืชอย่างมะแว้งจึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการดูแลสุขภาพตนเองของคนในชุมชน ธรรมเนียมการเคี้ยวผลมะแว้ง แม้จะมีรสขมฝาดติดลิ้น ก็ยังคงสืบทอดกันมาราวกับเป็นเกราะป้องกันโรคและความหวังในการเยียวยา

แล้วคนในยุคปัจจุบันควรนำภูมิปัญญาโบราณนี้มาใช้อย่างไร เช่นเดียวกับสมุนไพรอื่น ๆ ที่มีฤทธิ์ทางยา การใช้อย่างระมัดระวังเป็นสิ่งสำคัญยิ่ง พืชในวงศ์มะเขือมีทั้งชนิดที่รับประทานได้และชนิดที่มีพิษ สารประกอบบางชนิดใน S. indicum หากได้รับในปริมาณมากเกินไป อาจก่อให้เกิดอาการคลื่นไส้ ไม่สบายท้อง หรือในกรณีที่พบไม่บ่อยนัก อาจเกิดปฏิกิริยาที่รุนแรงกว่านั้นได้ (PMC9519333) กลุ่มที่ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษคือเด็กเล็ก สตรีมีครรภ์ และผู้ที่มีภาวะสุขภาพเปราะบาง สำหรับบุคคลกลุ่มนี้ จำเป็นอย่างยิ่งที่ต้องปรึกษาผู้เชี่ยวชาญด้านสุขภาพก่อนใช้ผลิตภัณฑ์ใด ๆ ที่มีส่วนประกอบของพืชในวงศ์มะเขือ แม้แต่ยาอมที่ผลิตขึ้นอย่างได้มาตรฐาน ก็ควรให้ความสำคัญกับขนาดและระยะเวลาในการใช้ยาอย่างเคร่งครัด

สิ่งสำคัญที่ต้องตระหนักคือ ปัจจุบันยังไม่มีหลักฐานทางคลินิกที่ชัดเจนเพียงพอที่จะสนับสนุนการใช้ผลิตภัณฑ์จากมะแว้งต้นเพื่อทดแทนยาแผนปัจจุบัน เช่น ยาพ่นสำหรับโรคหอบหืด ยาปฏิชีวนะ หรือยาอื่น ๆ ที่จำเป็นตามคำสั่งแพทย์ ควรเข้าใจว่าผลมะแว้งไม่ใช่มหัศจรรย์ที่รักษาได้ทุกโรค แต่เป็นทางเลือกเสริมสำหรับบรรเทาอาการไอเล็กน้อยและความไม่สบายในระบบทางเดินหายใจที่ไม่รุนแรง ผู้ที่มีอาการไอเรื้อรัง รุนแรง หรือไม่ทราบสาเหตุ ควรปรึกษาแพทย์เพื่อรับการวินิจฉัยโดยเร็วที่สุด ซึ่งถือเป็นหลักการสำคัญในการดูแลสุขภาพทั้งแผนปัจจุบันและแผนไทย

แล้วอนาคตของพืชสมุนไพรที่มากด้วยเรื่องราวนี้จะเป็นอย่างไร งานวิจัยในระดับนานาชาติยังคงเดินหน้าศึกษาเพื่อค้นหาขอบเขตสรรพคุณทางเภสัชวิทยาของ S. indicum อย่างไม่หยุดยั้ง นักวิทยาศาสตร์ให้ความสนใจเป็นพิเศษกับการสกัดแยกสารกลุ่มสเตียรอยด์อัลคาลอยด์ชนิดใหม่ ๆ การพัฒนาเทคนิคการสกัดให้มีประสิทธิภาพสูงสุด และการประเมินผลการออกฤทธิ์ร่วมกันของมะแว้งต้นกับสมุนไพรไทยและอินเดียอื่น ๆ ความคาดหวังคือการศึกษาที่ลงลึกยิ่งขึ้นจะนำไปสู่การพัฒนาตำรับยามาตรฐานจากมะแว้งต้นที่สามารถใช้เป็นทางเลือกเสริมในการรักษาที่ปลอดภัยและมีประสิทธิภาพสำหรับโรคระบบทางเดินหายใจและโรคที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบ ผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทยและหน่วยงานกำกับดูแลด้านเภสัชกรรมต่างก็ติดตามความก้าวหน้าเหล่านี้อย่างใกล้ชิด โดยมุ่งหวังที่จะสร้างสมดุลระหว่างองค์ความรู้จากภูมิปัญญาดั้งเดิมกับมาตรฐานความปลอดภัยในยุคปัจจุบัน (PMC9519333)

ในขณะเดียวกัน ณ ชุมชนท้องถิ่น ต้นมะแว้งที่แข็งแรงทนทานก็ยังคงเป็นส่วนหนึ่งในชีวิตประจำวันของผู้คน ไม่ว่าจะเป็นส่วนผสมในยาอมสมุนไพรยอดนิยม ส่วนประกอบหลักในชาชูกำลังสูตรโบราณ หรือเป็นดั่งสัญลักษณ์ของภูมิปัญญาที่สืบทอดจากรุ่นสู่รุ่น Solanum indicum ยังคงเป็นสะพานเชื่อมระหว่างโลกแห่งการเกษตร เภสัชกรรม และวิทยาศาสตร์ล้ำสมัย

สำหรับท่านผู้อ่านชาวไทยที่รักสุขภาพ ข้อคิดสำคัญคือการเห็นคุณค่าของตำรับยาพื้นบ้านที่สืบทอดกันมาในครอบครัว และนำแนวทางการป้องกันโรคของคนรุ่นก่อนมาปรับใช้ ขณะเดียวกันก็ควรเปิดใจเรียนรู้ข้อมูลใหม่ ๆ ด้วยความใฝ่รู้และใส่ใจในการดูแลตนเอง เมื่อคิดจะใช้มะแว้งต้นหรือสมุนไพรใด ๆ ควรปรึกษาเภสัชกรหรือผู้เชี่ยวชาญด้านการแพทย์แผนไทยโดยเฉพาะ รวมถึงปรึกษาหารือเรื่องการดูแลตนเองด้วยสมุนไพรกับแพทย์ประจำตัวอย่างเปิดอก และหมั่นติดตามข้อมูลงานวิจัยใหม่ ๆ อยู่เสมอ

สมุนไพรคือมิตรแท้ดูแลสุขภาพที่ทรงพลัง หากใช้อย่างเข้าใจ เคารพในคุณค่า และได้รับคำแนะนำที่ถูกต้อง เรื่องราวของมะแว้งต้น จากยาสามัญประจำบ้านในอดีต สู่ประเด็นการศึกษาวิจัยในระดับสากล สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญที่ไม่เคยจางหายของพืชสมุนไพรบำบัดแบบไทยดั้งเดิมในโลกยุคปัจจุบัน

คำชี้แจง

ข้อมูลในบทความนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ความรู้เบื้องต้นเท่านั้น มิได้มุ่งหมายให้ใช้แทนคำแนะนำทางการแพทย์จากผู้ประกอบวิชาชีพ ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ที่ดูแลท่านทุกครั้งก่อนเริ่มใช้สมุนไพรชนิดใหม่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งหากท่านมีโรคประจำตัว กำลังตั้งครรภ์ หรืออยู่ระหว่างการใช้ยาตามใบสั่งแพทย์

แหล่งข้อมูลอ้างอิง