มะเฟืองเป็นผลไม้ที่คนไทยรู้จักกันดี หาซื้อง่ายตามท้องตลาด และหลายบ้านก็นิยมปลูกติดสวนไว้ ด้วยรสชาติเปรี้ยวอมหวานอันเป็นเอกลักษณ์ เนื้อสัมผัสกรอบฉ่ำน้ำ และรูปทรงเมื่อหั่นเป็นแว่นก็สวยงามคล้ายดาว พักหลังมานี้ ผลไม้เมืองร้อนผิวสวยชนิดนี้กลายเป็นที่สนใจไปทั่วโลก ไม่เพียงเพราะรสชาติที่เป็นเอกลักษณ์เท่านั้น แต่ยังรวมถึงคุณค่าทางอาหารและสรรพคุณทางยาที่อาจมีอีกด้วย อย่างไรก็ตาม ในขณะเดียวกัน ความนิยมที่เพิ่มขึ้นก็มาพร้อมกับข้อมูลที่ชี้ถึงความเสี่ยงร้ายแรงต่อสุขภาพในคนบางกลุ่ม ดังนั้น การทำความเข้าใจเรื่องราวของมะเฟืองให้รอบด้านจึงสำคัญยิ่งสำหรับผู้บริโภคชาวไทยที่อยากจะลิ้มลองรสชาติและรับประโยชน์จากผลไม้ชนิดนี้ได้อย่างปลอดภัย

หากพูดถึงคุณค่าทางอาหาร มะเฟืองจัดเป็นผลไม้ที่ให้พลังงานต่ำ แต่อุดมไปด้วยวิตามิน แร่ธาตุ และสารพฤกษเคมีที่เป็นประโยชน์อีกเพียบ มะเฟืองขนาดกลางหนึ่งผล (ราว 91 กรัม) ให้พลังงานแค่ 28 แคลอรี่ แต่มีใยอาหารถึง 3 กรัม และโปรตีนอีก 1 กรัม แถมยังมีวิตามินซีสูงเกินครึ่งของปริมาณที่ร่างกายต้องการในแต่ละวัน ไม่เพียงเท่านั้น ยังมีโฟเลต วิตามินบี 5 ทองแดง โพแทสเซียม และแมกนีเซียมอยู่ด้วย แม้จะไม่มากนัก มะเฟืองยังอัดแน่นไปด้วยสารต้านอนุมูลอิสระอย่างวิตามินซี กรดแกลลิก อีพิคาเทชิน และเควอซิทิน ซึ่งสารเหล่านี้ล้วนช่วยต่อกรกับอนุมูลอิสระตัวร้ายในร่างกาย และอาจช่วยลดความเสี่ยงการเกิดโรคเรื้อรังบางอย่างได้ งานวิจัยในสัตว์ทดลองพบว่าสารประกอบเหล่านี้อาจช่วยลดการอักเสบ ทำให้ระดับคอเลสเตอรอลดีขึ้น และลดปัจจัยเสี่ยงของโรคไขมันพอกตับได้ (Healthline) อย่างไรก็ตาม ยังต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมในคนเพื่อยืนยันผลลัพธ์ดังกล่าว

ในตำรับยาแผนโบราณ ทั้งในไทยและทั่วเอเชีย มะเฟืองก็มีบทบาทโดดเด่นไม่แพ้กัน แพทย์แผนไทยและชาวบ้านทั่วไปมักใช้มะเฟืองบรรเทาอาการเจ็บคอ แก้ไอ ลดไข้ และช่วยเรื่องการย่อยอาหาร งานทบทวนวรรณกรรมทางวิทยาศาสตร์ก็ยืนยันว่าสารสกัดจากผล ใบ และรากของมะเฟือง อุดมไปด้วยซาโปนิน ฟลาโวนอยด์ อัลคาลอยด์ และแทนนิน ซึ่งสารเหล่านี้เองที่ทำให้มะเฟืองมีสรรพคุณช่วยลดการอักเสบ ต้านจุลชีพ รักษาแผลในกระเพาะอาหาร และต่อต้านอนุมูลอิสระ (PMC5357571) ตัวอย่างเช่น งานวิจัยในหนูทดลองพบว่าสารสกัดจากมะเฟืองช่วยลดอาการผิวหนังอักเสบได้ นอกจากนี้ งานวิจัยในห้องปฏิบัติการบางชิ้นยังชี้ให้เห็นถึงฤทธิ์ต้านเชื้อแบคทีเรีย อย่างเชื้อ Staphylococcus aureus และ E. coli อีกด้วย

งานวิจัยชิ้นหนึ่งเมื่อไม่นานมานี้ ซึ่งศึกษาในกลุ่มผู้สูงอายุทางภาคเหนือของไทย ค้นพบว่า การดื่มน้ำมะเฟือง (ปริมาณ 100 กรัม วันละ 2 ครั้ง ต่อเนื่องเป็นเวลา 1 เดือน) ช่วยให้ค่าสารต้านอนุมูลอิสระในร่างกายดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัด และระดับไขมันในเลือดก็ปรับตัวดีขึ้นเช่นกัน โดยพบว่าระดับ HDL (ไขมันดี) เพิ่มสูงขึ้น และระดับ LDL (ไขมันเลว) ลดต่ำลง (PMC5012612) ผู้เข้าร่วมการทดลองยังมีค่าชี้วัดภาวะเครียดจากออกซิเดชันและการอักเสบลดลง ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่โยงใยกับความเสื่อมของร่างกายตามวัยและโรคเรื้อรังต่างๆ เช่น ความดันโลหิตสูงและเบาหวาน ที่น่าสนใจคือ การศึกษานี้ไม่พบผลข้างเคียงในระยะสั้นต่อการทำงานของตับหรือไตในกลุ่มผู้สูงอายุที่มีสุขภาพแข็งแรง ถึงกระนั้น คณะผู้วิจัยก็ได้ตั้งข้อสังเกตไว้ว่า การศึกษานี้ยังไม่ได้ประเมินความปลอดภัยในระยะยาว รวมถึงระดับของสารออกซาเลต

อย่างไรก็ตาม ถึงแม้มะเฟืองจะมีคุณประโยชน์มากมาย แต่ก็มีภัยเงียบซ่อนอยู่ ซึ่งผู้บริโภคจำนวนมาก โดยเฉพาะในกลุ่มผู้สูงวัยของไทย อาจยังไม่รู้เท่าทัน ความเสี่ยงที่น่ากังวลที่สุดคือปริมาณสารออกซาเลตที่สูงลิ่ว โดยเฉพาะในมะเฟืองพันธุ์ที่มีรสเปรี้ยว สารออกซาเลตนี้เป็นสารประกอบที่พบได้ในธรรมชาติ แต่หากร่างกายได้รับในปริมาณที่มากเกินไป ก็อาจสร้างปัญหาร้ายแรงต่อไตได้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในผู้ที่มีโรคไตเป็นทุนเดิม หรือผู้ที่ไตทำงานได้ไม่เต็มประสิทธิภาพ สำหรับผู้ที่มีปัญหาเรื่องไต ร่างกายจะไม่สามารถขับสารออกซาเลตและสารอีกตัวที่พบในมะเฟืองคือ คารัมบอกซิน (caramboxin) ออกไปได้อย่างที่ควรจะเป็น ทำให้สารทั้งสองชนิดนี้สะสมและก่อพิษต่อร่างกายได้ มีกรณีศึกษาทางคลินิกที่ชี้ว่า แม้จะกินมะเฟืองเพียงเล็กน้อย บางครั้งแค่ครึ่งผล ก็สามารถกระตุ้นให้เกิดภาวะไตวายเฉียบพลัน (ซึ่งอาจมีอาการอาเจียน สะอึก สับสน ชัก หรือถึงขั้นโคม่า) ในผู้ป่วยโรคไตเรื้อรังได้ (BMC Nephrol) ส่วนในคนที่ไตยังทำงานปกติ การกินมะเฟืองในปริมาณที่มากเกินไป (เช่น สี่ผลขึ้นไป หรือดื่มน้ำมะเฟืองคั้นสดจำนวนมาก) ก็เคยมีรายงานว่าทำให้เกิดภาวะไตอักเสบเฉียบพลันจากสารออกซาเลต จนบางคนต้องเข้ารับการรักษาในโรงพยาบาลและทำการฟอกไต ถึงแม้ว่าคนส่วนใหญ่ที่ไตแข็งแรงจะสามารถฟื้นตัวได้เต็มที่ แต่กรณีตัวอย่างเหล่านี้ก็ตอกย้ำให้เห็นถึงความสำคัญของการกินอย่างพอดีและมีความรู้ความเข้าใจที่ถูกต้อง

สถานการณ์ยิ่งน่าเป็นห่วงสำหรับผู้ป่วยโรคไต เมื่อบางครั้งมีการแนะนำให้ใช้มะเฟืองเป็นยาทางเลือกเพื่อช่วยควบคุมระดับน้ำตาลในผู้ป่วยเบาหวาน ซึ่งกลุ่มผู้ป่วยเบาหวานนี้ ก็เป็นกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูงต่อปัญหาไตอยู่แล้ว และอาจจะยิ่งไวต่อพิษของมะเฟืองมากขึ้นไปอีก ในระดับพื้นที่ ยังเคยมีรายงานผู้ป่วยที่แพทย์วินิจฉัยว่าภาวะไตถูกทำลายนั้นมีสาเหตุมาจากการกินมะเฟืองเป็นประจำเพื่อใช้เป็นยาสมุนไพรในครัวเรือน ผู้เชี่ยวชาญทางการแพทย์จึงได้เน้นย้ำว่า ผู้ที่เป็นโรคเบาหวาน โรคไต หรือผู้ที่ต้องฟอกไตเป็นประจำ ควรหลีกเลี่ยงการกินมะเฟืองและน้ำมะเฟืองอย่างเด็ดขาด ซึ่งถือเป็นข้อมูลสำคัญที่ควรเร่งประชาสัมพันธ์ให้กว้างขวางยิ่งขึ้นผ่านโครงการส่งเสริมสุขภาพต่างๆ ของประเทศไทย

นอกเหนือจากพิษของสารออกซาเลตแล้ว มะเฟืองยังอาจตีกับยาแผนปัจจุบันบางชนิดได้ มีงานวิจัยบางชิ้นที่พบว่าสารประกอบในมะเฟืองสามารถยับยั้งการทำงานของเอนไซม์บางชนิดในตับ โดยเฉพาะกลุ่มไซโตโครม พี450 (cytochrome P450) อย่างเช่น CYP3A ซึ่งเป็นเอนไซม์สำคัญที่ใช้ในการสลายยาตามใบสั่งแพทย์หลายตัวที่เราใช้กันอยู่เป็นประจำ (PubMed) นั่นหมายความว่าการกินมะเฟืองอาจส่งผลให้ระดับยาในร่างกายเปลี่ยนแปลงไป จนอาจเกิดผลข้างเคียงที่ไม่พึงประสงค์ หรือทำให้ยาออกฤทธิ์ได้ไม่เต็มที่ คล้ายกับผลกระทบที่ทราบกันดีของเกรปฟรุต ดังนั้น หากกำลังใช้ยาใดๆ อยู่ โดยเฉพาะยารักษาโรคเรื้อรัง ควรปรึกษาแพทย์ก่อนที่จะเพิ่มมะเฟืองเข้าไปในมื้ออาหาร

สำหรับคนที่มีสุขภาพแข็งแรงทั่วไป คำแนะนำจากข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ทั้งในและต่างประเทศระบุตรงกันว่า สามารถกินมะเฟืองได้อย่างปลอดภัยหากกินในปริมาณที่พอเหมาะ (วันละ 1-2 ผล) โดยควรกินเป็นส่วนหนึ่งของอาหารที่สมดุลและหลากหลาย ควบคู่ไปกับการกินผักและผลไม้อื่นๆ ตามที่องค์การอนามัยโลก (WHO) รณรงค์ ส่วนสตรีมีครรภ์และให้นมบุตร เด็กเล็ก ผู้ที่มีประวัติเคยเป็นนิ่วในไต และผู้สูงอายุ ควรเพิ่มความระมัดระวังเป็นพิเศษ หรือปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์ก่อน นอกจากนี้ ควรเลี่ยงการดื่มน้ำมะเฟืองรสเปรี้ยวแบบเข้มข้นในปริมาณมาก หรือดื่มขณะท้องว่าง เพราะสภาวะเช่นนี้มีความเชื่อมโยงกับความเสี่ยงที่ร่างกายจะดูดซึมสารออกซาเลตได้มากขึ้น และเช่นเดียวกับผลไม้ทั่วไป การล้างให้สะอาดก่อนกินจะช่วยลดการปนเปื้อนจากยาฆ่าแมลงหรือเชื้อแบคทีเรียได้ เนื่องจากเคยมีรายงานกรณีที่บางครอบครัวนำมะเฟืองจำนวนมากมาทำเครื่องดื่มหรือของดองในคราวเดียว การให้ความรู้แก่ประชาชนเกี่ยวกับการเตรียมอย่างปลอดภัยและการกินในปริมาณที่เหมาะสมจึงเป็นเรื่องสำคัญอย่างยิ่ง

บทบาทของมะเฟืองในวัฒนธรรมไทยไม่ได้มีเพียงแค่เรื่องคุณค่าทางอาหาร แต่ยังเป็นสัญลักษณ์ที่พบเห็นได้ในเทศกาลต่างๆ สวนผลไม้ตามบ้าน หรือแม้แต่ในนิทานพื้นบ้าน ที่เชื่อกันว่ามะเฟืองแว่นรูปดาวจะนำโชคดีมาให้ ทว่า เมื่อสังคมไทยเปลี่ยนแปลงไปสู่ความเป็นเมืองมากขึ้น และโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) กลายเป็นปัญหาสุขภาพที่พบได้บ่อย ความเชื่อดั้งเดิมเกี่ยวกับอาหารจากธรรมชาติจึงจำเป็นต้องปรับให้เท่าทันกับองค์ความรู้ทางการแพทย์สมัยใหม่ ดังนั้น หน่วยงานสาธารณสุขและนักวิชาการด้านการศึกษาของไทยจึงมีภารกิจเร่งด่วนในการสร้างความตระหนักรู้ในหมู่ประชาชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งในกลุ่มเสี่ยง เช่น ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยโรคไต หรือผู้ที่มีปัญหาเกี่ยวกับระบบเผาผลาญ ให้เข้าใจถึงผลข้างเคียงที่อาจเป็นอันตรายถึงชีวิตจากผลไม้พื้นบ้านที่ดูเหมือนไม่มีพิษสงชนิดนี้

สำหรับในอนาคต บรรดานักวิจัยยังคงไม่หมดหวังที่จะไขศักยภาพทางยาของมะเฟืองออกมาได้อย่างเต็มเม็ดเต็มหน่วย ซึ่งอาจทำได้โดยการคัดเลือกสายพันธุ์ หรือแม้กระทั่งการดัดแปลงพันธุกรรมเพื่อลดปริมาณสารออกซาเลตและคารัมบอกซินลง (PMC5357571) ด้วยความก้าวหน้าของเทคโนโลยีชีวภาพ ประกอบกับการวิจัยที่ลงลึกยิ่งขึ้นเกี่ยวกับสารต้านอนุมูลอิสระ สารต้านการอักเสบ และสารที่อาจมีฤทธิ์ต้านมะเร็ง ไม่แน่ว่ามะเฟือง หรือมะเฟืองสายพันธุ์ปรับปรุงใหม่ อาจกลายมามีบทบาทสำคัญในวงการเวชศาสตร์ป้องกันและโภชนาการ ไม่ใช่แค่ในประเทศไทย แต่รวมถึงประเทศในแถบเขตร้อนทั่วโลกก็เป็นได้

สรุปได้ว่า มะเฟืองอุดมไปด้วยสารอาหารและสารต้านอนุมูลอิสระที่มีประโยชน์ต่อสุขภาพหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็นการบำรุงหัวใจและหลอดเลือด เสริมสร้างภูมิคุ้มกัน และอาจช่วยควบคุมการอักเสบและระดับไขมันในเลือด เมื่อกินในปริมาณที่พอเหมาะสำหรับคนที่มีสุขภาพดี แต่ในทางกลับกัน มะเฟืองก็ก่อให้เกิดความเสี่ยงร้ายแรงที่จะเกิดพิษเฉียบพลันได้ โดยเฉพาะในผู้ที่ไตทำงานได้ไม่เต็มที่ ผู้ที่มีแนวโน้มจะเป็นนิ่วในไต และอาจรวมถึงผู้ป่วยเบาหวานที่กินมะเฟืองเพื่อหวังสรรพคุณทางยา กลุ่มคนเหล่านี้ควรงดกินมะเฟืองโดยเด็ดขาด และทุกคนที่กำลังใช้ยาตามแพทย์สั่งก็ควรกินมะเฟืองด้วยความระมัดระวังเช่นกัน ข้อคิดสำคัญสำหรับผู้บริโภคชาวไทยคือ การยึดหลักทางสายกลาง กินอย่างหลากหลาย และเลือกกินอย่างชาญฉลาดโดยมีข้อมูลที่ถูกต้อง ควรปรึกษาบุคลากรทางการแพทย์หากมีข้อสงสัยหรือมีปัญหาสุขภาพ ไม่ควรหลงเชื่อคำแนะนำทางการแพทย์ที่ไม่ได้มาจากแหล่งที่น่าเชื่อถือหรือยังไม่ผ่านการพิสูจน์ทางออนไลน์ และอย่าลืมแบ่งปันความรู้ใหม่นี้กับคนในครอบครัวและเพื่อนฝูง เพื่อให้มะเฟือง ผลไม้ขวัญใจคนไทย ยังคงเป็นส่วนหนึ่งของวัฒนธรรมอาหารของเราได้อย่างปลอดภัยและเกิดประโยชน์สูงสุด

แหล่งข้อมูล: