การบริหารและนำสถานศึกษาสู่ความสำเร็จ
การบริหารสถานศึกษาเป็นกระบวนการที่มีความสำคัญอย่างยิ่งในการพัฒนาการศึกษาและสร้างสภาพแวดล้อมที่เหมาะสมสำหรับการเรียนรู้สามารถเริ่มต้นจากการวางแผนที่มีเป้าหมายอย่างชัดเจน ใช้ทรัพยากรที่สถานศึกษามีอยู่อย่างคุ้มค่า เพื่อที่จะสามารถจัดการศึกษาได้อย่างมีประสิทธิภาพ ผู้นำมีวิสัยทัศน์ มองการณ์ไกล เข้าใจทุกอย่างในองค์กร ส่งเสริมคุณภาพการเรียนการสอนและนำเทคโนโลยีมาใช้เพื่อให้สอดคล้องกับการจัดการศึกษา โดยในการนำพาสถานศึกษาสู่ความสำเร็จนั้น การสร้างความสัมพันธ์ที่ดี กับชุมชนและผู้ปกครองสามารถช่วยส่งเสริมกิจกรรมหลาย ๆ ด้านให้โรงเรียนได้ อีกทั้งยังสนับสนุนการศึกษาได้อย่างมีปรสิทธิภาพ เช่น หากผู้ปกครองสนใจ เชื่อมั่นในการศึกษา ก็จะพานักเรียนมาสมัครเรียน เพราะไว้ใจโรงเรียน หากโรงเรียนมีกิจกรรมใด ๆ สามารถของบสนับสนุนจากทางชุมชนหรือผู้ปกครองได้ เป็นต้น
ในการนำพาสถานศึกษาสู่ความสำเร็จสามารถทำได้โดยง่ายหากแต่ละฝ่ายร่วมมือกัน ไม่ว่าจะในด้านการเรียนของนักเรียน การทำงานของคุณครู การบริหารของผู้อำนวยการ การให้ความร่วมมือของชาวบ้านและชุมชุน ทุกอย่างจะดีขึ้นได้เมื่อหากทั้งหมดที่กล่าวมามีความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน
การบริหารและนำสถานศึกษาสู่ความสำเร็จมีปัจจัยที่สำคัญอยู่หลายด้าน ซึ่งในบทความนี้กล่าวถึงปัจจัย 4 ด้าน ได้แก่ 1. ผู้อำนวยการ 2. ครู 3. นักเรียน 4. เครือข่าย โดยปัจจัยทั้งสี่ล้วนส่งผลต่อความสำเร็จของสถานศึกษา อ้างอิงจากวลีที่ว่า “put the right man on the right job” วางคนให้ถูกกับงาน อธิบายได้ว่า การวางคนให้เหมาะสมกับงานจะสามารถทำให้ผลที่ได้นั้นคุ้มค่าและมีประสิทธิผลอย่างยิ่ง (Drucker, 1967) ดังภาพที่ 1
ภาพที่ 1 การบริหารและการนำสถานศึกษาสู่ความสำเร็จ
ปัจจัยด้านที่ 1. ผู้อำนวยการ ในที่นี้กล่าวถึงผู้อำนวยการสถานศึกษา หมายถึงบุคคลซึ่งได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้บริหารสถานศึกษา มีหน้าที่รับผิดชอบในการบริหารจัดการสถานศึกษาให้เป็นไปตามกฎหมาย ระเบียบ ข้อบังคับ และนโยบายที่เกี่ยวข้อง ซึ่งบทบาทและหน้าที่ของผู้อำนวยการสถานศึกษาหลัก ๆ คือการบริหารทรัพยากรทางการศึกษา ได้แก่ การกำหนดนโยบายและเป้าหมายของสถานศึกษา การจัดทำแผนพัฒนาและบริหารสถานศึกษา การจัดสรรและบริหารงบประมาณของสถานศึกษา การบริหารบุคลากรในสถานศึกษา การพัฒนาหลักสูตรและการจัดการเรียนการสอน การประเมินผลการดำเนินงานของสถานศึกษา การสร้างความสัมพันธ์กับชุมชนและผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย และการเป็นตัวแทนของสถานศึกษาในการติดต่อกับหน่วยงานภายนอก (สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน [สพฐ.], 2563; Bush & Glover, 2014) แสดงให้เห็นว่า ผู้อำนวยการสถานศึกษาเป็นบุคคลที่มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการพัฒนาคุณภาพการศึกษาของสถานศึกษา เนื่องจากเป็นผู้กำหนดนโยบายและเป้าหมายของสถานศึกษา รวมถึงการบริหารจัดการทรัพยากรต่าง ๆ
ปัจจัยด้านที่ 2. ครู ครูคือผู้ที่ทำหน้าที่ถ่ายทอดความรู้ ทักษะ และค่านิยมให้กับนักเรียน ครูมีบทบาทสำคัญในการพัฒนาเยาวชนและสังคมโดยรวม กล่าวถึงคุณสมบัติของครูที่พึงมี ได้แก่ มีความรู้และความเชี่ยวชาญในวิชาที่สอน เข้าใจอย่างลึกซึ้งในวิชาที่ตนสอน เพื่อให้สามารถถ่ายทอดความรู้และทักษะให้กับนักเรียนได้อย่างมีประสิทธิภาพ (Darling-Hammond, 2000) ครูยังต้องมีทักษะการสื่อสารที่ยอดเยี่ยม สามารถสื่อสารกับนักเรียนได้อย่างชัดเจนและมีประสิทธิภาพ ทั้งในด้านวาจาและลายลักษณ์อักษร (สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน [สพฐ.], 2562) ครูควรมีความอดทนและความเข้าใจต่อนักเรียนที่แตกต่างกัน เพื่อให้สามารถสร้างสภาพแวดล้อมการเรียนรู้ที่เอื้ออำนวยและสนับสนุน (คำพันธ์, 2561) นอกจากนี้ ครูยังต้องมีความสามารถในการสร้างแรงบันดาลใจและกระตุ้นให้นักเรียนอยากเรียนรู้และพัฒนาตนเอง อีกทั้งเป็นแบบอย่างที่ดีให้กับนักเรียน ประพฤติตนในแบบที่นักเรียนสามารถเคารพและเลียนแบบได้ (Lumpkin, 2008) และสิ่งที่สำคัญที่สุดคือ ความรักในอาชีพ ทุ่มเทในอาชีพการสอน เพื่อให้สามารถสร้างสภาพแวดล้อมการเรียนรู้ที่สนุกสนานและมีส่วนร่วมได้อย่างมีความสุข (ประจวบ, 2560)
ปัจจัยด้านที่ 3. นักเรียน นักเรียนคือบุคคลที่กำลังศึกษาอยู่ในโรงเรียนหรือสถาบันการศึกษา โดยนักเรียนมีหน้าที่ที่พึงปฏิบัติ คือ การเข้าเรียนตรงเวลาและสม่ำเสมอ เพื่อเรียนรู้ทักษะการใช้ชีวิตเป็นผู้ที่รักษาเวลา ตั้งใจเรียนในห้องและมีส่วนร่วมในกิจกรรมการเรียนการสอน เคารพครูและเพื่อนร่วมชั้น ปฏิบัติตามกฎระเบียบของโรงเรียนและรักษาความสะอาดและเป็นระเบียบเรียบร้อยในโรงเรียน (สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน [สพฐ.], 2563) โดยทุกสิ่งที่กล่าวมานั้นจะสำเร็จได้เมื่อนักเรียนมีพฤติกรรมดังเช่น มีความรับผิดชอบต่อการเรียนของตนเอง มีความกระตือรือร้นอยากเรียนรู้สิ่งใหม่ ๆ ซื่อสัตย์ มีจริยธรรม มีความอดทนและความพยายาม ความเคารพผู้อื่น มีน้ำใจ มีความสามัคคีและช่วยเหลือซึ่งกันและกัน (Wong, 2004)
ปัจจัยด้านที่ 4. เครือข่าย เครือข่ายที่กล่าวถึงนี้หมายถึงกลุ่มบุคคลและองค์กรที่เกี่ยวข้องกับโรงเรียน ได้แก่ ผู้ปกครอง นักเรียน ชาวบ้านในชุมชน และหน่วยงานต่าง ๆ ในพื้นที่ เช่น วัด โรงพยาบาล สถานีตำรวจ ฯลฯ ซึ่งร่วมมือกันเพื่อสนับสนุนและพัฒนาโรงเรียนให้มีคุณภาพ (Dufour & Eaker, 1998) บทบาทของเครือข่ายคือการสนับสนุนการจัดการศึกษา โดยการมีส่วนร่วมในกิจกรรมต่าง ๆ ของโรงเรียน เช่น การประชุมผู้ปกครอง การจัดกิจกรรมการเรียนการสอนนอกสถานที่ การให้คำปรึกษาแก่นักเรียน และการพัฒนาสภาพแวดล้อมของโรงเรียน โดยการช่วยปรับปรุงและดูแลรักษาอาคารสถานที่ สนามเด็กเล่น และสิ่งอำนวยความสะดวกต่าง ๆ (สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน [สพฐ.], 2562) เครือข่ายยังมีบทบาทในการสร้างความปลอดภัย โดยการร่วมกันเฝ้าระวังและดูแลความปลอดภัยของนักเรียนในบริเวณโรงเรียนและชุมชน (Redding, 2006) รวมถึงส่งเสริมความสัมพันธ์อันดีระหว่างโรงเรียน ชุมชน และหน่วยงานอื่น ๆ เพื่อสร้างบรรยากาศที่เอื้อต่อการเรียนรู้และการพัฒนาของนักเรียน (บุญเชิด กรรเจียกจันทร์, 2561) หากเครือข่ายที่มีความเข้มแข็งและเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกับโรงเรียน การดำเนินงานหรือกิจกรรมในโรงเรียนถือว่าประสบความสำเร็จในระดับหนึ่ง
ปัจจัยทั้งสี่ที่ได้กล่าวนั้นอยู่ในกรอบการบริหารจัดการ 4M คือ 1. คน (Man) การสรรหา คัดเลือกบุคลากรที่มีความสามารถ เหมาะสม พัฒนาและฝึกอบรมเพื่อเพิ่มทักษะความรู้ สร้างแรงจูงใจและสร้างสภาพแวดล้อมการทำงานที่เอื้ออำนวยต่อการทำงานให้เกิดประสิทธิผล (Mankoe, 2007) 2. เงิน (Money) จัดการงบประมาณ จัดสรรทรัพยากรทางการเงินอย่างมีประสิทธิภาพ ควบคุมค่าใช้จ่าย ใช้งบประมาณอย่างชาญฉลาดและคุ้มค่า (Johnson, 2012) 3. วัสดุ (Materials) จัดซื้อจัดจ้างอย่างมีประสิทธิภาพ ใช้เทคโนโลยีเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพในการจัดการวัสดุ และพัฒนาเครื่องมือการสอนให้มีคุณภาพก้าวทันเทคโนโลยี (สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน [สพฐ.], 2562) 4. การจัดการ (Management) การจัดการเป็นกระบวนการวางแผน จัดระเบียบ จัดการ และควบคุมทรัพยากรเพื่อบรรลุเป้าหมายของสถานศึกษา โดยการนำพาสถานศึกษาไปสู่ความสำเร็จ สร้างแรงบันดาลใจให้กับผู้ร่วมงาน กำหนดเป้าหมาย และจัดสรรทรัพยากรอย่างมีประสิทธิภาพ (Robbins & Coulter, 2009) ดังภาพที่ 2
ภาพที่ 2 การบริหารจัดการ 4M
จากปัจจัยและกรอบการบริหารที่กล่าวนั้นอยู่ภายใต้หลักพุทธธรรม คือ อิทธิบาท 4 ปัจจัย 4 ประการที่ทำให้เกิดผลสำเร็จ ได้แก่ 1. ฉันทะ ความพอใจ ความรัก ความเลื่อมใสในสิ่งที่ทำ 2. วิริยะ ความเพียร ความพยายาม ความอุตสาหะ 3. จิตตะ ความตั้งใจ ความมุ่งมั่น ความแน่วแน่ 4. วิมังสา การพิจารณา การไตร่ตรอง การวิเคราะห์ (พระธรรมปิฎก [ป.อ. ปยุตฺโต], 2555)
เมื่ออาศัยหลักพุทธธรรมในการบริหารจัดการสถานศึกษา โดยใช้กรอบแนวความคิดการบริหารแบบ 4M และอ้างอิงปัจจัยทั้ง 4 ด้าน ส่งผลให้มองเห็นภาพความสำเร็จของการบริหารสถานศึกษา ดังนี้ 1. คุณภาพผู้เรียน สิ่งที่สำคัญที่สุดของการบริหารสถานศึกษา คือเพื่อพัฒนาคุณภาพผู้เรียน โดยอ้างอิงจากผลการประเมินตนเองของสถานศึกษา SAR ทั้งแบบรายงาน ผลงานเชิงประจักษ์ และอัตลักษณ์ของนักเรียน (สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน [สพฐ.], 2562) 2. ความสุขในสถานศึกษา บรรยากาศ วัฒนธรรมของสถานศึกษาที่หล่อหลอมให้บุคลากรมีความสุขในการทำงาน “งานสำเร็จ คนมีความสุข” (Sergiovanni, 2001) 3. การได้รับการยอมรับ สถานศึกษาได้รับความเชื่อมั่นจากผู้ปกครองในการส่งบุตรหลานเข้าเรียน ชุมชน หน่วยงานภายนอกมีความเชื่อมั่นในการเป็นแหล่งเรียนรู้ ช่วยเหลือโรงเรียนด้วยความเต็มใจอย่างต่อเนื่อง (Stoll & Fink, 1996) และ 4. ผลงานเชิงประจักษ์ ความสำเร็จในบางครั้งเราอาจพิจารณาเป็นกรณีตามแต่งานที่เกิดขึ้น เพราะความสำเร็จในการบริหารการศึกษามิได้มีเพียงด้านใดด้านหนึ่ง หรืองานใดงานหนึ่ง แต่รวมทุกอย่างที่เกี่ยวข้องกับสถานศึกษา ที่ประสบผลสำเร็จ และสร้างความน่าเชื่อมั่นให้กับสถานศึกษาอย่างต่อเนื่องและยั่งยืนตลอดไป (Bolman & Deal, 2003) ดังภาพที่ 3
ภาพที่ 3 ภาพความสำเร็จของการบริหารสถานศึกษา
ผู้สรุปข้อมูล
1. พระสิริปัญญาคุณ
2. พระครูสมุห์กฤตภาส สุกิจฺโจ
3. พระปลัดทศพล จิตฺตทนฺโต
4. นางนิรมล คงรอด
5. นายสุระชัย เมฆคต
6. นางสาวผุสดี ศรีเมือง
เอกสารอ้างอิง
ประจวบ พรหมหนองโดก. (2560). จิตวิญญาณความเป็นครู. โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยราชภัฏนครราชสีมา.
บุญเชิด กรรเจียกจันทร์. (2561). การมีส่วนร่วมของชุมชนในการจัดการศึกษาของโรงเรียน. สำนักพิมพ์
จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
พระธรรมปิฎก (ป.อ. ปยุตฺโต). (2555). พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ (พิมพ์ครั้งที่ 11). มหาวิทยาลัย
มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน [สพฐ.]. (2562). การบริหารจัดการสถานศึกษา.
กระทรวงศึกษาธิการ.
------------. (2562). คู่มือการพัฒนาครู. กระทรวงศึกษาธิการ.
------------. (2563). แนวปฏิบัติสำหรับนักเรียนในโรงเรียน. กระทรวงศึกษาธิการ.
------------. (2563). คู่มือการบริหารสถานศึกษา. กระทรวงศึกษาธิการ.
Bolman, L. G., & Deal, T. E. (2003). Reframing organizations: Artistry, choice, and leadership (3rd
ed.). Jossey-Bass.
Bush, T., & Glover, D. (2014). School leadership models: What do we know? School Leadership &
Management, 34(5), 553-571. https://doi.org/10.1080/13632434.2014.928680
Darling-Hammond, L. (2000). Teacher quality and student achievement: A review of state policy
evidence. Education Policy Analysis Archives, 8(1), 1-44.
https://doi.org/10.14507/epaa.v8n1.2000
Dufour, R., & Eaker, R. (1998). Professional learning communities at work: Best practices for
enhancing student achievement. Solution Tree Press.
Drucker, P. F. (1967). The effective executive. Harper & Row.
Johnson, R. (2012). Educational finance: Theory and practice. ABC Publishers.
Lumpkin, A. (2008). Teachers as role models teaching character and moral virtues. Journal of
Physical Education, Recreation & Dance, 79(2), 45-49.
https://doi.org/10.1080/07303084.2008.10598134
Mankoe, J. (2007). Educational administration and management in Ghana. Winneba Publishers.
Redding, S. (2006). The mega system: Deciding. Learning. Connecting. A handbook for
continuous improvement within a community of the school. Academic Development
Institute.
Robbins, S. P., & Coulter, M. (2009). Management (10th ed.). Pearson Prentice Hall.
Sergiovanni, T. J. (2001). The principalship: A reflective practice perspective (5th ed.). Allyn &
Bacon.
Stoll, L., & Fink, D. (1996). Changing our schools: Linking school effectiveness and school
improvement. Open University Press.
Wong, H. K. (2004). The first days of school: How to be an effective teacher. Harry K. Wong
Publications.
