ในช่วงปี ๒๕๓๒-๒๕๓๔ ผมได้รับเชิญเป็นวิทยากรบรรยายให้ความรู้แก่นักศึกษาระดับปริญญาตรี และปริญญาโทหลายสถาบัน อาทิ คณะสาธารณสุขศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์, คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ต่อมาช่วงปี ๒๕๓๘-๒๕๔๕ ผมได้รับเชิญช่วยสอนวิชาปรัชญา สังคมวิทยา และจิตวิทยา ให้กับนักศึกษาระดับปริญญาโท สาขาบริหารการศึกษา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยนเรศวร, คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏนครสวรรค์ สาขาหลักสูตรและการสอน และวิชามานุษยวิทยา วิชาไทยศึกษา ให้กับนักศึกษาวิทยาลัยพยาบาลชัยนาท เป็นต้น
ปกติชั่วโมงเรียนแรกของวิชาที่ผมจะสอน ผมจะบอกจุดมุ่งหมายการสอน แนวทางการศึกษา แนวทางการวัดผลประเมินผลและหนังสือที่ควรไปอ่านเพิ่มเติมก่อน และ ๒-๓ ชั่วโมงเรียนถัดมา ผมจะบรรยายให้ความรู้ด้านหลักการ แนวคิด ทฤษฎีต่างๆของวิชานั้น ชั่วโมงต่อมาจนจบภาคเรียน ผมจะนำกรณีศึกษา (Case study) จากงานวิจัยบ้าง วิทยานิพนธ์บ้าง จากบทความตามสื่อมวลชนต่างๆ ที่กล่าวถึงสภาพปัญหาจากการจัดการศึกษาของสถาบันการศึกษาต่างๆ สภาพปัญหาการบริหารของผู้บริหาร สภาพปัญหาการสอนของครู และปัญหาการเรียนของนักเรียนหรือนักศึกษามาเป็นหัวข้อสนทนา แล้วให้นักศึกษาช่วยกันวิเคราะห์สภาพปัญหา สาเหตุปัจจัยที่ทำให้เกิดปัญหา และแนวทางแก้ไขปัญหา (ห้ามวิจารณ์ปัญหา สาเหตุปัญหา หรือคำตอบของเพื่อนนักศึกษา) ซึ่งผมก็พยายามซักถาม(ขัดคอ) ตะล่อมคำตอบของนักศึกษา โดยใช้แนวคิดหมวก ๖ ใบ ของท่าน ดร.เอ็ดเวิร์ด เดอโบโน เพื่อให้นักศึกษาคิดได้รอบด้าน มองทุกอย่างให้ครอบคลุม เห็นมุมมองหลายๆมุมต่อสภาพปัญหานั้น ผมก็จะซักสิ่งที่นักศึกษาคิดว่าเป็นสาเหตุปัญหาไปเรื่อยๆ จนกว่าจะซักต่อไปไม่ได้ หรือ คิดว่าเป็นต้นเหตุที่แท้จริงของปัญหาแล้ว และที่สำคัญที่สุด คือ การแสดงความคิดเห็นต้องมีเหตุผล และหลักฐานอ้างอิงจากบทความ สรรนิพนธ์ วิทยานิพนธ์ งานวิจัย หรือ ทฤษฎีมาประกอบเสมอ (แสดงความคิดเห็นลอยๆไม่ได้)
ส่วนรายละเอียดของทฤษฎีต่างๆ ในวิชา ผมตั้งเป็นคำถามพื้นฐานที่ครอบคลุมทั้งประเด็นในวิชา และสภาพปัญหาของการจัดการศึกษาไทยที่ผ่านมา จำนวน ๒๐ คำถาม ให้นักศึกษาตอบตามทัศนะหรือประสบการณ์ตัวเอง โดยต้องมีหลักฐานอ้างอิงจากหลักทฤษฎีทางปรัชญาหรือจิตวิทยา หรือผลวิจัยที่มีผู้ศึกษาในด้านนี้ประกอบความคิดเห็น แล้วเขียนส่งผมในลักษณะรายงานการศึกษาค้นคว้า ทำอย่างนี้หลายปี ก็พบว่าวิธีการเรียนการศึกษาแบบกรณีศึกษา น่าจะเป็นแนวทางการศึกษาที่มีประสิทธิภาพสูงในระดับอุดมศึกษามากอีกวิธีหนึ่ง
แต่ถ้าท่านผู้ใดสนใจวิธีนี้ก็ต้องพยายามหาความรู้ ติดตามข่าวสารรอบตัวที่เกี่ยวข้องให้ทันเหตุการณ์อยู่เสมอ เพื่อนำมาเป็นหัวข้อสนทนา หรือเป็นตัวอย่างประกอบการเรียน และที่สำคัญที่สุด คือ “ต้องเข้าใจและอดทน” ต่อนักศึกษาให้มาก เพราะนักศึกษาระดับอุดมศึกษาของไทย มีลักษณะตามบทกวีของคุณวิทยากร เชียงกูล ที่ว่า
“ฉันเยาว์ ฉันเขลา ฉันทึ่ง
ฉันจึง มาหา ความหมาย,
ฉันหวัง อะไรมากมาย,
สุดท้าย ให้กระดาษฉัน แผ่นเดียว”
ตลอดจนวิธีสอนแบบนี้ จะทำให้อาจารย์เหน็ดเหนื่อยหมดแรงในแต่ละวันเสมอ
การสอนในระดับอุดมศึกษา ข้อดี คือ นักศึกษามักจะเชื่อถือผู้สอนในระดับที่สูง เพราะเชื่อว่าผู้สอนคงมีความรอบรู้กว้างขวางสามารถถ่ายทอดความรู้และเทคนิคการเรียนแก่นักศึกษาได้อย่างมีประสิทธิภาพ แต่จุดอ่อน คือ นักศึกษาระดับนี้ มักคิดว่า อาจารย์ผู้สอนมักรู้แต่หลักการ หรือทฤษฎี ไม่ค่อยมีประสบการณ์การทำงาน หรือเก่งในการปฏิบัติงาน ยิ่งสาขาการบริหารการศึกษา ระดับปริญญาโท-เอก ที่นักศึกษาส่วนมากมักจะเป็นผู้บริหารสถานศึกษา หรือ บุคคลที่ทำงานในสถานศึกษาอยู่แล้วมาศึกษาต่อ
แต่เชื่อได้ว่า…หลังจากที่นักศึกษาทั้งระดับปริญญาตรี หรือโทได้เรียนแบบกรณีศึกษา และการแสดงความคิดเห็นในกรอบแนวคิดหมวก ๖ ใบจริงๆ จะกลายเป็นว่าทำให้พวกเขามีประสบการณ์การเรียนที่ดี สามารถเรียนรู้ได้ดียิ่งขึ้น เพราะมีประสบกาณ์ในการทำงานอยู่แล้ว เวลาพูดคุยวิพากษ์วิจารณ์จึงง่ายต่อการสรุปได้เร็ว แม้ตอนแรกจะมีอคติยึดมั่นในความคิดตนเอง ไม่ยอมรับมุมมองของเพื่อนนักศึกษา กลายเป็นว่าเมื่อเวลาผ่านไปพวกเขาได้รับฟังและซักถามทัศนะความคิดเห็น ประสบการณ์ของเพื่อนนักศึกษาที่หลากหลาย จึงทำให้พวกเขามีมุมมองกว้างขวาง แทบจะเรียกว่าครอบคลุมทุกมิติ ภายหลังพบกันก็พากันบอกว่าวิธีการเรียนแบบกรณีศึกษา เกิดประโยชน์ต่อชีวิตและการทำงานของเขาได้มากทีเดียว
มีตัวอย่างที่ชัดเจน เช่น เวลาสอนนักศึกษาพยาบาลที่จบ ม.๖ แล้วเข้ามาศึกษาต่อในระดับปริญญาตรีเลย กับนักศึกษาที่จบ ม.๓,ม.๖ แล้วออกไปทำงานตามสถานีอนามัย หรือ เจ้าหน้าที่ในโรงพยาบาล จะมีความคิด และแนวคิดต่างกันมาก พอผมยกตัวอย่างกรณีศึกษาที่เป็นปัญหาเกี่ยวกับการรักษาพยาบาลของคนไข้ หรือวิธีการทำงานในโรงพยาบาล หรือตามสถานีอนามัยตำบล หรือหน่วยงานสาธารณสุขขึ้นมาพูดคุยวิเคราะห์ นักศึกษาระดับปริญญาตรีจะไม่สามารถแสดงความคิดเห็นเชิงประจักษ์ มีแต่ความคิดเห็นในลักษณะ “คิดว่า คาดว่า” เช่น ทำไมผู้ป่วย/คนไข้ ไม่รู้จักตนเอง ่ปล่อยปละละเลยสุขภาพ ไม่หมั่นดูแลตัวเองให้ถูกต้องตามหลักอนามัย แต่มีข้อดีตรงที่ยังมองประชาชน หรือคนไข้แบบอุดมคติอยู่มาก
ส่วนนักศึกษาที่ผ่านการทำงานมานานแล้ว เข้าใจสภาพปัญหาได้เร็ว วิเคราะห์สาเหตุสภาพปัญหาได้ตรงจุด และมีประสบการณ์ในการแก้ปัญหาที่พบเจอหลายรูปแบบ แต่มีข้อจุดอ่อนตรงที่ “ไม่กล้า” หรือ ในสายตาประชาชน คือ “ไม่รับผิดชอบ” ไม่สามารถแก้ไขช่วยเหลือประชาชนได้มากนัก ที่จริงไม่ใช่ว่าเจ้าหน้าที่พวกนี้ ไม่กล้าหรือไม่รับผิดชอบ แต่เป็นเพราะส่วนมากเป็นข้าราชการชั้นผู้น้อย มีกฎเกณฑ์ทางราชการที่มีรายละเอียดกำกับควบคุมการทำงานมากไป เช่น ไม่สามารถรักษาผู้ป่วยแบบแพทย์ของโรงพยาบาลได้ เช่น ฉีดยา ให้ยา ได้แค่ให้การรักษาปฐมพยาบาลเบื้องต้นเท่านั้น ส่วนจุดเด่นตรงที่อยู่ใกล้ชิดกับชาวบ้าน เข้าใจปัญหาชาวบ้าน พยายามช่วยเหลือชาวบ้านได้ทันท่วงที บางทีที่ทำก็ไม่ถูกระเบียบ แต่เพราะสงสารชาวบ้าน ก็ต้องแอบเสี่ยงทำ ถ้าเกิดผลเสียหายขึ้นมาก็ต้องรับผิดชอบด้วยตนเอง แต่ยังดีที่ชาวบ้านส่วนใหญ่เข้าใจ ทำเป็นไม่สนใจหรือร้องเรียนมากนัก
วิธีการสอนแบบนี้ คนสอนก็ได้รับความรู้และประสบการณ์การทำงานจากนักศึกษาเพิ่มขึ้นทุกวัน นักศึกษาก็มีความสุขที่มีเพื่อนนักศึกษารับฟังปัญหา และเห็นแนวทางการแก้ปัญหาและพัฒนาการทำงานได้หลากหลายวิธีมากขึ้น
.
ส่วนการเป็นที่ปรึกษาทำวิทยานิพนธ์นั้น ผมไม่สามารถเคี่ยวเข็ญการทำวิจัยจนเกิดผลงานทางวิจัยที่ลึกซึ้งมีคุณค่าได้เลย เพราะการทำวิทยานิพนธ์ตามหลักสูตรสำหรับผู้บริหารที่มาศึกษาต่อ ทางมหาวิทยาลัยมีนโยบายให้ทำเป็นกลุ่ม (IS) จึงเน้นแค่ให้นักศึกษารู้แค่ขั้นตอนกระบวนการทำวิจัยทำอย่างไร เพื่อนำไปใช้ประโยชน์ในการบริหารการศึกษาได้บ้าง
.
การเรียนรู้ที่ได้รับ การเรียนจากสภาพปัญหาที่หลากหลาย จะช่วยทำให้มีความรู้ ความเข้าใจมากขึ้น และเกิดการเรียนรู้ตระหนักถึงคุณค่าบทบาทของตัวเองมากขึ้นอย่างแท้จริง
