หนังสือเรื่อง The Inner Life of Animals : Love, Grief, and Compassion – Surprising Observations of a Hidden World (2017) เขียนโดย Peter Wohlleben นักป่าไม้ผู้เขียนหนังสือ The Hidden Life of Trees ที่พิมพ์ครั้งแรกเป็นภาษาเยอรมัน แล้วแปลเป็นภาษาอังกฤษ เป็นหนังสือยอดนิยม และแปลเป็นไทยในชื่อ ชีวิตเร้นลับของต้นไม้ ก็เป็นหนังสือขายดี
ว่าด้วยเรื่องอารมณ์ จิตสำนึก พฤติกรรม ความรู้สึก รู้จักชื่อตนเองและมีสำนึกตัวตน สัตว์สังคมมีอารมณ์เชิงสังคม ความเสียสละ และความคดโกง มีการนอนหลับและฝันด้วย มีวิญญาณและรู้ตัวว่าจะตาย
สัตว์เลี้ยงที่ใกล้ชิดมนุษย์ที่สุดคือสุนัข เมื่อเขาขโมยของกิน และถูกจับได้ เราจะเห็นแววตาแสดงความเสียใจ และสำนึกผิดของเขา ... อารมณ์รู้สึกผิด เรื่องอารมณ์ของสัตว์เป็นเรื่องที่ต้องระมัดระวัง ว่ามนุษย์จะเอาวิธีคิดของตัวเองเข้าไปตีความสัตว์ คือลากเขาเข้ามาทำความเข้าใจด้วยแว่นของมนุษย์ ที่เรียกว่า anthropomorphize โดยที่จริงๆ แล้วพฤติกรรมของเขามีความหมายหรือวัตถุประสงค์อย่างอื่น
เขาเล่าผลการวิจัยที่สวิสเมื่อปี ค.ศ. 2015 นี่เองว่า ม้าส่งเสียงแดงอารมณ์พอใจหรือโกรธด้วยโทนเสียงหนึ่ง และใช้อีกโทนเสียงหนึ่งบอกความรุนแรงของอารมณ์
และนักวิจัยทดลองให้ลิงกอรอลลาชื่อ โกโก เข้าใจเครื่องหมายได้ถึง ๒,๐๐๐ แบบ และโกโก คิดออกแบบเครื่องหมายเองได้อีกถึง ๑,๐๐๐ เครื่องหมาย
เขาบอกว่า พฤติกรรมของสัตว์ก็เช่นเดียวกันกับพฤติกรรมของคน ที่กำกับโดย ๓ ปัจจัยคือ สัญชาตญาณ (instinct), ความรู้สึก (feeling), และ ความรู้สำนึก (consciousness) สัญชาตญาณที่สัตว์กับคนมีร่วมกันอย่างหนึ่งคือ สัญชาตญาณแม่ ที่ฮอร์โมนที่หลั่งออกมาในช่วงเลี้ยงลูกน้อย ทำให้แม่ทุ่มเทปกป้องลูกสุดชีวิต
สัตว์บางชนิดรู้จักชื่อของตนเอง และแสดงสัญญาณว่ามีความรู้สึกตัวตน (self-awareness) นก raven จะมีเสียงร้องจำเพาะเพื่อประกาศตัว และนก raven ตัวอื่นก็จะเรียกนกตัวนั้นด้วยเสียง (ชื่อ) นั้น มีคนเลี้ยงหมู ตั้งชื่อให้หมูแต่ละตัวและฝึกให้หมูจำชื่อของตัวเอง เขาสามารถเรียกหมูมากินอาหารทีละตัวด้วยการเรียกชื่อได้
นักวิทยาศาสตร์มีวิธีทดสอบว่าสัตว์ชนิดใดบ้างที่รู้จักตัวตนของตนเอง โดยเอาจุดสีติดหน้าผาก แล้วพาไปส่องกระจก สัตว์ที่สำนึกรู้ตัวตนจะพยายามเอาจุดสีออกจากหน้าผากตัวเอง ไม่ใช่เอาออกจากภาพในกระจก สัตว์ที่สอบผ่านการทดสอบนี้ได้แก่ ลิงใหญ่ โลมา ช้าง หมู และนกบางชนิด
สัตว์หลายชนิด จับคู่กันและซื่อสัตย์ต่อกันตลอดชีวิต แต่ก็มีบางคู่ที่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งแอบไปมีกิ๊กเหมือนกัน ผมเคยได้ฟัง ศ. ดร. วรเรณ บร็อคเคลแมน นักวิจัยชะนีที่เขาใหญ่ เล่าว่าชะนีเป็นสัตว์ผัวเดียวเมียเดียว แต่ก็มีบางตัวแอบมีกิ๊ก
สัตว์ก็รู้จักเพลียหรือเหนื่อยเหมือนคน และต้องนอนหลับเหมือนคน รวมทั้งมีหลักฐานว่าสัตว์ก็ฝัน มีหลักฐานว่าแมลงหวี่ก็ฝัน ที่สำคัญคือ สัตว์ก็มีวิญญาณ และรู้ตัวว่าความตายใกล้เข้ามา
วิจารณ์ พานิช
๑๔ ก.ย. ๖๓ เพิ่มเติม ๑๒ ต.ค. ๖๓
