แผนสุขภาพของคนนาน้อย

การจัดทำแผนงานส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรคอำเภอนาน้อย จังหวัดน่าน ปีงบประมาณ ๒๕๕๕

 

วิชัย ศิริวรวัจน์ชัย นักวิชาการสาธารณสุขชำนาญการ
สำนักงานสาธารณสุขอำเภอนาน้อย จังหวัดน่าน

 

          จากการที่สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดน่าน ได้นำนโยบายด้านสาธารณสุขของรัฐบาลและปัญหาสุขภาพภาพรวมของคนน่าน มากำหนดเส้นทางสู่ความสำเร็จด้านสุขภาพจังหวัดน่าน ปีงบประมาณ ๒๕๕๕ ประกอบด้วย ๕ ประเด็นหลักมุ่งเน้น ๔ หลักการ คือ

 

 

           สำนักงานสาธารณสุขอำเภอนาน้อย ซึ่งเป็นส่วนราชการหนึ่งของอำเภอที่รับผิดชอบงานด้านสุขภาพระดับอำเภอ จึงได้ร่วมกับภาคีเครือข่ายและภาคประชาชน ประกอบด้วย บุคลากรจากโรงพยาบาลนาน้อย เทศบาลทุกแห่ง องค์การบริหารส่วนตำบลทุกแห่ง ตัวแทนกำนัน ผู้ใหญ่บ้าน อสม. ทุกตำบล รวม ๕๐ คน ระดมความคิดเพื่อกำหนดประเด็นสุขภาพและแนวทางการดำเนินงานสุขภาพด้านการส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรคของอำเภอนาน้อย ระหว่างวันที่ ๒๕ – ๒๖ ตุลาคม ๒๕๕๔ ณ สถานีวิจัยต้นน้ำขุนสถาน เป็นการจัดประชุมเชิงปฏิบัติการที่มีบรรยากาศแบบเป็นกันเอง เน้นการคิดและการแลกเปลี่ยนความเห็นกันแบบสร้างสรรค์ และเน้นการสร้างสัมพันธภาพที่ดีแก่ทีมงานทุกพื้นที่

          เมื่อทุกคนเดินทางดั้นด้นขึ้นดอยมาถึงที่หมาย คือสถานีวิจัยต้นน้ำขุนสถานแล้วก็ได้ชื่นชมกับบรรยากาศปลายฝนต้นหนาวของขุนสถานที่ยังคงเสน่ห์ไว้ได้เหมือนเดิม มาทีไรก็ประทับใจทุกครั้ง ต่างคนต่างก็สูดอากาศที่บริสุทธิ์ให้เต็มปอด บ้างก็เก็บภาพสวยๆ ของธรรมชาติให้หายเหนื่อยกันก่อนที่จะเริ่มพูดคุยกันเป็นเรื่องเป็นราว

 

 

 เริ่มสร้างความเข้าใจร่วมกัน 

          หลังจากชื่นชมบรรยากาศกันพักหนึ่งแล้วจึงเข้าสู่กระบวนการพูดคุยกัน   เริ่มจากท่านสาธารณสุขอำเภอนาน้อย  คุณบุญรวม ยอดศรี กล่าวต้อนรับ ชี้แจงวัตถุประสงค์และผลสำเร็จที่คาดหวังจากการประชุมในครั้งนี้ เพื่อสร้างความเข้าใจแก่ทีมงานทุกคนให้เห็นแนวทางการระดมความคิดและการทำงานร่วมกัน

      

          จากนั้นผม วิชัย ศิริวรวัจน์ชัย นักวิชาการสาธารณสุขชำนาญการ สสอ.นาน้อย ได้คุยถึงแนวทางการทำงานด้านสุขภาพร่วมกันอย่างบูรณาการจากทุกภาคส่วน โดยอาศัยกลไกของกองทุนสุขภาพระดับพื้นที่เป็นตัวกลางในการขับเคลื่อน

 

     แล้วต่อด้วยการนำเสนอแผนที่ทางเดินยุทธสาสตร์ฉบับปฏิบัติการ (SLM) ตามประเด็นนโยบายสุขภาพองค์กรสาธารณสุขจังหวัดน่าน ปี ๒๕๕๕ ทั้ง ๕ ประเด็น เพื่อให้เห็นทิศทางของหน่วยเหนือว่ามีนโยบายอย่างไร

 

หาประเด็นสุขภาพอำเภอนาน้อย

          เมื่อเข้าใจในแนวทางที่จะทำงานร่วมกันและนโยบายระดับจังหวัดแล้ว จึงได้นำเสนอข้อมูลสุขภาพของประชาชนอำเภอนาน้อย ในระยะ ๓ – ๕ ปีที่ผ่านมา ซึ่งประกอบด้วย ข้อมูลผลการตรวจคัดกรองสุขภาพ ข้อมูลกลุ่มโรคของผู้ป่วยนอก ข้อมูลโรคที่เป็นสาเหตุการป่วยของผู้ป่วยใน และข้อมูลสาเหตุการตาย เพื่อให้เห็นสภาพและเข้าใจตัวตนคนนาน้อยว่ามีสถานะทางสุขภาพเป็นอย่างไร แล้วจึงเข้าสู่กระบวนการระดมสมองเพื่อจัดลำดับความสำคัญประเด็นสุขภาพอำเภอนาน้อย โดยร่วมกันเสนอปัญหาสุขภาพที่สมควรได้รับการพิจารณาเป็นประเด็นสุขภาพ มีเสนอขึ้นมาทั้งหมด ๑๕ ปัญหา จากนั้นจึงแบ่งกลุ่ม ๔ กลุ่มดำเนินการแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกันในกลุ่มและหาข้อสรุปร่วมกันในกลุ่มให้คะแนนตามขนาดของปัญหา ความรุนแรงของปัญหา ความยากง่ายในการแก้ไขปัญหา และความสนใจความตระหนักต่อปัญหาของประชาชนและภาคีเครือข่าย

 เมื่อทุกกลุ่มได้ลงคะแนนให้แต่ละปัญหาตามข้อพิจารณาทั้ง ๔ แล้ว จึงนำคะแนนของแต่ละกลุ่มมาสรุปร่วมกันเป็นภาพรวมของทุกคน ได้ประเด็นสุขภาพของอำเภอนาน้อยที่จะขับเคลื่อนร่วมกันในปีงบประมาณ ๒๕๕๕ ตามลำดับความสำคัญ ดังนี้

 

อันดับที่

ปัญหาสุขภาพ

1

โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง

2

สารพิษ/สารเคมี ในกระแสเลือด (อาหารปลอดภัย)

3

โรคไข้เลือดออก/มาลาเรีย

4

อุบัติเหตุจราจร

5

ตั้งครรภ์ในวัยรุ่น

6

ยาเสพติด

7

ฆ่าตัวตาย และสุขภาพจิต

8

เอดส์และโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์

9

ทันตสุขภาพในเด็ก

10

มะเร็ง

11

ตับแข็ง

12

โรคระบบกล้ามเนื้อและโครงร่าง

13

โภชนาการ(ทั้งขาดและเกิน)

14

ระบบทางเดินหายใจ

15

โรคกระเพาะอาหาร
 

           จะเห็นว่าประเด็นปัญหาสุขภาพที่จัดลำดับได้จะเหมือนกับประเด็นนโยบายของจังหวัดในส่วนของปัญหาอันดับที่ ๑ โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง, ๒ อาหารปลอดภัย, ๕ ตั้งครรภ์ในวัยรุ่น, ๖ ยาเสพติด ส่วนอันดับที่ ๔ อุบัติเหตุจราจรนั้น ที่ประชุมเห็นว่าเป็นส่วนหนึ่งของเรื่องการตอบโต้ภาวะฉุกเฉินและภัยพิบัติทางสาธารณสุขเช่นกัน มีประเด็นที่ทางกลุ่มเห็นว่าอำเภอนาน้อยควรจะมีการขับเคลื่อนเพราะเป็นปัญหาของพื้นที่ได้แก่ เรื่องไข้เลือดออกและมาลาเรียซึ่งอยู่ในอันดับที่ ๓ กับเรื่องฆ่าตัวตายและสุขภาพจิตซึ่งจัดอยู่อันดับที่ ๗ ดังนั้นโดยสรุปแล้วอำเภอนาน้อยได้ให้ความสำคัญกับประเด็นสุขภาพอยู่ ๗ เรื่อง แต่ทั้งนี้แต่ละพื้นที่ตำบลจะเลือกเน้นหนักในประเด็นใดก็ขึ้นอยู่กับบริบท ข้อมูล และความต้องการของแต่ละพื้นที่ ไม่จำเป็นต้องทำทุกเรื่อง

 

ทบทวน SRM ของตำบล

          ประเด็นนโยบายของระดับจังหวัดก็ทราบแล้ว ประเด็นสุขภาพของระดับอำเภอก็มีแล้ว ก็ถึงคราวที่แต่ละพื้นที่จะดำเนินการทบทวนแผนที่ทางเดินยุทธศาสตร์หรือ SRM ของตำบล (แบ่งกลุ่มตามพื้นที่ของกองทุนสุขภาพเป็นหลัก) ว่าจะมีการปรับปรุง แก้ไขเพิ่มเติมในประเด็นใดบ้าง เพื่อให้มีความครบถ้วนสอดคล้องกับนโยบายระดับจังหวัด อำเภอ ปัญหาความต้องการในพื้นที่ และเหมาะสมกับสถานการณ์ปัจจุบัน โดยให้เวลาพูดคุยกันอย่างเต็มที่ จนถึงตอนเย็นก็กินข้าว เสวนาแลกเปลี่ยนความคิดกันท่ามกลางบรรยากาศค่ำคืนที่เริ่มหนาวเย็นของขุนสถาน

        

  

 

สร้าง SLM ฉบับนาน้อย

          ในวันที่สองของการประชุมกับยามเช้าที่สดใส หลังเปลี่ยนสถานที่จากบ้านมาพักค้างคืนอาคารที่พักของสถานีวิจัยต้นน้ำขุนสถานดูบ้าง เริ่มต้นด้วยการนำแผนที่ทางเดินยุทธศาสตร์ฉบับปฏิบัติการหรือ SLM ประเด็นนโยบายของจังหวัดมาทบทวนและปรับปรุง แก้ไขเพิ่มเติมให้เหมาะสมกับบริบทของอำเภอนาน้อย โดยได้หยิบยกเอาประเด็นอาหารปลอดภัยมาทบทวนร่วมกันในกลุ่มใหญ่ เพื่อให้เห็นและเข้าใจแนวทางการทบทวนก่อน มีจุดเน้นคือในแต่ละกิจกรรม (หัวกล่อง) ต้องมีงานรองรับชัดเจนและอยู่บนพื้นฐานบริบทของอำเภอนาน้อยด้วย เมื่อเรียนรู้ร่วมกันแล้วจึงแบ่งกลุ่มออกเป็น ๕ กลุ่ม ภารกิจคือ ให้กลุ่มระดมความคิดกันจัดทำ SLM กลุ่มละ ๑ ประเด็น ประกอบด้วย

          กลุ่มที่ ๑ ทีมตำบลศรีษะเกษและ อบต.นาน้อย       ประเด็นโรคไข้เลือดออกและมาลาเรีย

          กลุ่มที่ ๒ ทีมตำบลสถานและคุณอภิญญา น้ำผึ้ง     ประเด็นฆ่าตัวตายและสุขภาพจิต

          กลุ่มที่ ๓ ทีมตำบลเชียงของและบัวใหญ่           ประเด็นยาเสพติด

          กลุ่มที่ ๔ ทีมตำบลสันทะและ ทต.นาน้อย         ประเด็นตั้งครรภ์วัยรุ่น

          กลุ่มที่ ๕ ทีมตำบลน้ำตก                              ประเด็นโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง

          ทั้ง ๕ ประเด็นนี้เป็นประเด็นที่ต้องคิดสร้าง SLM ขึ้นมาใหม่ ๒ ประเด็น (กลุ่มที่ ๑ และ ๒) ส่วนกลุ่ม ๓ – ๕ นำ SLM ของระดับจังหวัดมาทบทวนตามแนวทาง สำหรับประเด็นการตอบโต้ภาวะฉุกเฉินและภัยพิบัติทางสาธารณสุขนั้นมีกำหนดการที่จะจัดทำแผนเฉพาะเรื่องนี้อีกครั้ง เพราะเป็นเรื่องใหญ่และเกี่ยวเนื่องกับหลายๆ หน่วยงาน

          เมื่อแต่ละกลุ่มดำเนินการทบทวนและสร้าง SLM เสร็จแล้วก็ได้นำเสนอต่อกลุ่มใหญ่ เพื่อให้เกิดความเข้าใจตรงกันในแต่ละประเด็น และในเวทีกลุ่มใหญ่ยังได้ช่วยกันปรับปรุง เพิ่มเติมงานต่างๆ ให้สามารถนำไปดำเนินการต่อได้จริงในพื้นที่ของตนเอง ซึ่งนี้เป็นผลลัพธ์ที่ต้องการของการจัดประชุมในครั้งนี้

 

บทบาทกองทุนสุขภาพตำบล

          กองทุนหลักประกันสุขภาพระดับท้องถิ่นหรือพื้นที่ (ซึ่งเรามักเรียกง่ายๆ กันว่า กองทุนสุขภาพตำบล) เป็นอีกองค์กรหนึ่งที่มีบทบาทสำคัญในระดับตำบล ที่จะขับเคลื่อนงานการสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรคให้บรรลุผล เพราะมีระบบการบริหารจัดการร่วมกันจากหลายภาคส่วน เพื่อให้เกิดประสิทธิภาพสูงสุดจึงได้นำข้อเสนอแนะและปัญหาอุปสรรคจากการดำเนินงานในปีที่ผ่านมา มาพูดคุยให้เกิดความกระจ่างชัดในบทบาทหน้าที่ ระเบียบ ข้อบังคับต่างๆ ที่เกี่ยวข้องกับกองทุน เพื่อให้งานที่ทุกคนตั้งใจทำมีความสำเร็จและไม่ขัดต่อระเบียบ โดยในช่วงนี้ได้รับเกียรติจาก จ.ส.ท.สรวิชญ์ วงศ์ไชย (จ่าหมาย) เจ้าหน้าที่วิเคราะห์นโยบายและแผน เทศบาลตำบลศรีษะเกษ ซึ่งเป็นผู้มีศักยภาพในการทำงานของกองทุนมาเป็นวิทยากรนำการพูดคุย ซึ่งโดยสรุปแล้วโครงการต่างๆ ของกองทุนจะเน้นการมีส่วนร่วมในการดำเนินกิจกรรมสร้างเสริมสุขภาพและป้องกันโรคมากกว่าการจัดซื้อของแจก ซื้อครุภัณฑ์และสิ่งปลูกสร้าง เอาเป็นว่ากิจกรรมใดที่มันสุ่มเสี่ยงที่จะขัดระเบียบก็อย่าทำเลยดีกว่า ยังมีกิจกรรมดีๆ ให้เลือกทำอีกตั้งเยอะที่ได้ประโยชน์และสบายใจด้วย

  

ภารกิจที่จะสานต่อ 

          และแล้วก็มาถึงช่วงท้ายของการประชุม ได้ทบทวนย้ำถึงแนวทางการทำงานด้านสุขภาพร่วมกันอย่างบูรณาการจากทุกภาคส่วนอย่างที่ได้คุยไว้แต่ตอนต้นแล้วอีกครั้งหนึ่ง ซึ่งจะเกี่ยวข้องทั้งกองทุนสุขภาพตำบล หมู่บ้านจัดการสุขภาพ ภาคีเครือข่ายสุขภาพ และหน่วยงานทางสาธารณสุขทุกระดับ จากนั้นท่านสาธารณสุขอำเภอนาน้อยได้กล่าวขอบคุณทุกท่านที่อยู่ร่วมกันมาตลอด ๒ วัน ๑ คืน และกล่าวปิดประชุม

 

  

ปล. ภาคีเครือข่ายคนใหม่ 

          ในบ่ายวันแรก (๒๕ ต.ค. ๒๕๕๔) ขณะที่เรากำลังประชุมกลุ่มกันอยู่นั้น ก็ได้ทราบข่าวว่ามีหัวหน้าสถานีวิจัยต้นน้ำขุนสถานคนใหม่กำลังเดินทางมาถึง และท่านให้เกียรติมาพบปะพูดคุยกับพวกเราทันทีแนะนำตัวเอง ชื่อ ดร.กนิฐ สีสมอ่อน เดิมปฏิบัติราชการอยู่ที่กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม แต่มีความสนใจและอยากลงมาเป็นผู้ปฏิบัติงานในพื้นที่ มีความสนใจเป็นพิเศษในเรื่องพืชสมุนไพร และมีความตั้งใจที่จะมาพัฒนาต้นน้ำขุนสถานตลอดจนพื้นที่ลุ่มน้ำแหงให้มีความอุดมสมบูรณ์ยิ่งขึ้น ทีมงานสุขภาพอำเภอนาน้อยขอขอบคุณในไมตรีจิตของท่านมา ณ ที่นี้ด้วย