ข้อมูลจากการบรรยายของ รศ.ดร.ชัชรี นฤทุม ในวันที่ 19 สิงหาคม 2553 บรรยายเกี่ยวกับงานส่งเสริมและพัฒนาการเกษตร โดยเฉพาะอย่างยิ่งการทำงานร่วมกับชุมชนจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องทำการวิเคราะห์พื้นที่และชุมชนก่อนลงพื้นที่ เนื่องจากพื้นที่และชุมชนแต่ละที่นั้นมีความแตกต่างกัน ไม่ว่าจะเป็นทางด้านกายภาพและชีวภาพ ด้านเศรษฐกิจและสังคม ด้านการผลิตทางการเกษตร ด้านผลตอบแทนและแรงงาน และด้านเป้าหมายของเกษตรกรเอง ในการวิเคราะห์พื้นที่และชุมชนจะทำให้เข้าใจถึงปัญหาและความต้องการของเกษตรกร และสามารถเลือกทางในการแก้ไขปัญหาได้อย่างเหมาะสม ในการดำเนินโครงการหรือกิจกรรมแบบ Top-down อาจจะไม่ได้ผลกับกลุ่มบุคคลเป้าหมายอย่างเต็มที่ เนื่องจากอาจไม่ได้เกิดจากความต้องการของบุคคลเป้าหมายอย่างแท้จริง การใช้กระบวนการมีส่วนร่วมจึงมีความสำคัญและจำเป็นมากเนื่องจากเป็นการเพิ่ม ความกล้าหาญ และความเข้มแข็งให้ชุมชนและเกษตรกรให้มีความสามารถเรียนรู้และปฏิบัติได้ด้วยตนเอง
หลักการพัฒนาให้ประสบความสำเร็จ
- เริ่มที่สิ่งใกล้ตัวก่อน
- รักชาวบ้านและใกล้ชิดกับชาวบ้าน
- การเรียนรู้ร่วมกัน ไม่ใช่ใครสอนใคร
- สร้างบรรยากาศในการรับฟังปัญหา เป็นพวกเดียวกัน
- สร้างสิ่งจูงใจ ผลงานนี้เป็นของชาวบ้านไม่ใช่ของเรา
- ทำกิจกรรมอย่างง่าย ๆ ไปหายาก
- ทำกิจกรรมให้ต่อเนื่อง
โดยเทคนิคต่าง ๆ ที่ใช้สำหรับการรวบรวมข้อมูล วิเคราะห์ข้อมูล หรือตัดสินใจในการทำงานกับชุมชน มีหลายเทคนิค อย่างเช่น การวิเคราะห์จุดแข็งจุดอ่อน SWOT การใช้ตารางหรือแผนภูมิสารสนเทศ แผนผังแสดงความสัมพันธ์ของสถาบัน การวิเคราะห์โดยใช้ตาราง matrix การวิเคราะห์ issue การวางแผน (action plan) การจัดลำดับ กระบวนการ AIC ซึ่งในการใช้เทคนิคขึ้นอยู่กับผู้ปฏิบัติงานจะเลือกใช้ให้เหมาะสมกับแต่ละพื้นที่ อาจจะประยุกต์วิธีการให้สอดคล้องกับสภาพของชุมชนนั้นๆ โดยมุ่งให้ประโยชน์กับชุมชนมากที่สุด
โดยขั้นตอนของการพัฒนาแบบมีส่วนร่วม ประกอบด้วย
- เตรียมทีมงานที่มีหลากหลายวิชา
- ค้นคว้าและใช้ประโยชน์จากข้อมูลมือสอง
- เลือกพื้นที่และกลุ่มคนเป้าหมาย
- สร้างความพร้อมเพื่อเข้าสู่กระบวนการมีส่วนร่วมให้เกษตรกร
- วิเคราะห์ระบบเกษตรกรรม/ความต้องการและโอกาสของเกษตรกร
- การคืนข้อมูลและตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูลร่วมกับเกษตรกร
- กำหนดทางเลือก/จัดลำดับทางเลือก/ตัดสินใจเลือก/เขียนโครงการ
- ดำเนินการร่วมกัน
- ประเมินและติดตามผลร่วมกัน
- แบ่งปันผลประโยชน์ที่เกิดขึ้นอย่างเป็นธรรมร่วมกัน
- ขยายผลไปสู่เกษตรกรอื่น/หมู่บ้านอื่น ๆ
สุดท้ายอาจารย์ฝากถึงคนที่ต้องทำงานกับชุมชนว่าควรออกพื้นที่เยอะ ๆ จะได้เห็นถึงบริบทของชุมชนและมีความเข้าใจต่อชุมชน เข้าใจเกษตรกร ว่าเขามีปัญหาหรือต้องการอะไร
“ไม่เปลี่ยนแปลง-ไม่พัฒนา จมใต้คลื่นไม่ตายก็ไม่โต
การเปลี่ยนแปลง-การพัฒนาไม่มีจุดจบ”
