ถิ่นฐานบ้านเรือน

ชาวปกาเกอะญอบ้านป่าคา ดำรงชีพด้วยการทำไร่หมุนเวียนมาตั้งแต่บรรพบุรุษ ซึ่งการทำไร่แบบไร่หมุนเวียนนั้นชาวบ้านจะเข้าทำประโยชน์ในพื้นที่แต่ละแห่งเพียงหนึ่งปี จากนั้นจะเวียนไปทำไร่ในพื้นที่อื่น จนกระทั่งเวียนกลับมาทำผืนดินเดิมที่เคยทำไร่เมื่อ ๖-๘ ปีก่อน เนื่องจากผืนดินได้พักฟื้นคืนความอุดมสมบูรณ์เหมาะแก่การเพาะปลูกแล้ว

ดังนั้นการตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนของชาวบ้าน จึงสอดคล้องและเป็นไปตามการดำรงชีพแบบไร่หมุนเวียน การตั้งบ้านเรือนมักจะอยู่ไม่ไกลจากพื้นที่ทำไร่มากนัก เนื่องจากต้องอาศัยไม้ในไร่หมุนเวียนที่เกิดจากการถางไร่มาเป็นไม้ในการซ่อมบ้านและเป็นฟืนหุงหาอาหาร อีกทั้งต้องใช้เวลาส่วนมากทำกิจการงานในไร่หมุนเวียน การที่บ้านเรือนอยู่ห่างไกลก็จะทำให้เสียเวลาในการเดินทางมากขึ้น การตั้งถิ่นฐานบ้านเรือนของชาวปกาเกอะญอที่นี่จึงมักโยกย้ายไปตามการทำไร่หมุนเวียน ซึ่งจะตั้งบ้านเรือนอยู่รวมกันในที่ใดที่หนึ่งราว ๓ ปี แล้วก็ย้ายไป และจะย้ายกลับมาที่เดิมเมื่อย้อนกลับไปทำไร่ในพื้นที่เดิม

หมู่บ้านป่าคาที่ตั้งอยู่ ณ ปัจจุบัน ผ่านการตั้งหมู่บ้านมาแล้วสองครั้ง การตั้งถิ่นฐานคราวนี้เป็นครั้งที่สาม และมีแนวโน้มว่าจะปักหลักอยู่ที่นี่เป็นการถาวร

ในอดีต เนื่องจากการตั้งถิ่นฐานยังไม่เป็นการถาวร บ้านเรือนของชาวบ้านก็จะเป็นบ้านเรือนแบบไม่ถาวร สามารถใช้อยู่อาศัยได้ราว ๓ ปี แล้วก็ย้ายไปสร้างที่อื่นเช่นเดียวกับเพื่อนบ้านคนอื่น ๆ วัสดุการก่อสร้างส่วนใหญ่ทำมาจากไม้ไผ่ที่อยู่รอบ ๆ หมู่บ้าน ใช้ไม้ยืนต้นลำเล็ก ๆ เป็นเครื่องเครา และใช้หญ้าคาเป็นหลังคามุงบ้าน ภายในตัวบ้านก็จะมีเตาไฟหุงหาอาหาร รวมทั้งการให้ความร้อนภายในตัวบ้าน ความร้อนและควันไฟจะช่วยรมบรรดาเมล็ดพันธุ์ที่เก็บไว้บนหิ้งเหนือเตาไฟ รวมทั้งยังช่วยยืดอายุหลังคาที่ทำจากหญ้าคา และไม้ไผ่ที่ทำฟื้นกับฝาบ้านไม่ให้มอดปลวกกินและผุเร็วเกินไป

หลังจากชาวบ้านย้ายมาตั้งถิ่นฐาน ณ พื้นที่ตั้งหมู่บ้านในปัจจุบัน แรก ๆ บ้านเรือนของชาวบ้านจะมีลักษณะแบบเดิม คือไม่ใช่บ้านเรือนแบบคงทนถาวร วัสดุยังคงใช้ไม้ไผ่ ไม้ยืนต้นลำเล็กและหญ้าคา แต่เนื่องจากการตั้งถิ่นฐานที่จะโยกย้ายไปตามลักษณะทำมาหากินทำได้ยากขึ้น ด้วยทางราชการต้องการให้ชาวบ้านลงหลักปักฐานอยู่ที่ใดที่หนึ่งเป็นหลักเป็นแหล่ง ชาวบ้านก็เริ่มปลูกสร้างบ้านที่เป็นการถาวรมากขึ้น

ที่บ้านป่าคาการตั้งบ้านเรือนของชาวบ้านแต่ละหลังจะลดหลั่นกันไปตามความลาดชันของภูเขา บ้านบางหลังจะล้อมรั้วรอบขอบชิด เพื่อป้องกันสัตว์เลี้ยงจำพวกหมูมิให้ออกไปเพ่นพ่านนอกบ้าน ซึ่งอาจไปทำลายพืชผักของเพื่อนบ้าน ขณะที่บางบ้านก็จะล้อมรั้วพื้นที่บริเวณบ้านปลูกพืชผักชนิดต่าง ๆ สำหรับบริโภคในครัวเรือน เช่น ขนุน มะม่วง กล้วย อ้อย ผักสวนครัวชนิดต่าง ๆ ฯลฯ

ตัวบ้านเรือนของชาวบ้านในปัจจุบัน เครื่องเคราองค์ประกอบต่าง ๆ ของบ้าน รวมทั้งไม้ฝา พื้น เปลี่ยนมาใช้ไม้เนื้อแข็ง ซึ่งเป็นไม้ที่หาได้ในพื้นที่ หลังคาก็จะเปลี่ยนไปใช้เป็นสังกะสีหรือกระเบื้องแทนหญ้าคา เนื่องจากมีความทนทาน

บ้านเรือนแต่ละหลังของชาวบ้านจะมีขนาดเล็กใหญ่ต่างกันไป ตามปริมาณสมาชิกและกำลังของแต่ละครอบครัว ลักษณะบ้านจะเป็นบ้านยกพื้นสูง ใต้ถุนส่วนหนึ่งใช้เก็บไม้ฟืนสำหรับใช้เป็นเชื้อเพลิงหุงหาอาหาร ส่วนหนึ่งจะกั้นเป็นเล้าหมู-เล้าไก่ ส่วนหนึ่งจะเป็นที่ตั้งของครกกระเดื่องไว้สำหรับตำข้าว และอีกส่วนหนึ่งจะใช้เป็นที่เก็บข้าวของใช้ต่าง ๆ รวมทั้งรถจักรยานยนต์สำหรับบางครัวเรือน

บ้านที่เลี้ยงวัวควาย หากไม่มีคอกอยู่นอกหมู่บ้าน ก็จะกั้นเป็นคอกเล็ก ๆ บริเวณข้างบ้าน หรือหากไม่มีคอกก็จะใช้วิธีผูกกับหลักที่อยู่บริเวณข้างบ้านเช่นกัน

แม้ว่าตัวบ้านจะมีลักษณะคงทนถาวรมากขึ้น แต่ภายในบ้านก็จะยังคงมีเตาไฟอยู่บนเรือนเช่นเดียวกับบ้านเรือนในอดีต โดยมากแล้วบริเวณเตาไฟซึ่งถือว่าเป็นห้องครัวของบ้าน พื้นจะต่ำกว่าพื้นบ้านปกติ ทั้งนี้ส่วนที่เป็นห้องนอนจะสูงกว่าบริเวณอื่นทั้งบ้าน

บ้านเรือนชาวบ้านแต่ละหลังจะมีนอกชานยื่นออกมานอกตัวบ้าน โดยมากแล้วใช้เป็นที่ตากเมล็ดพันธุ์ต่าง ๆ ที่จะใช้ปลูกในฤดูการผลิตต่อไป บ้านบางหลังก็จะประดับประดาปริเวณนี้ด้วยกล้วยไม้ป่านานาชนิด

ภายหลังจากที่ชาวบ้านป่าคาตั้งหลักแหล่งอย่างถาวรแล้ว โดยถือว่าเป็นหมู่บ้านบริวารของหมู่บ้านห้วยช้างไร่ ม.๖ ต.ด่านแม่ละเมา อ.แม่สอด จ.ตาก ทางราชการโดย กรมโยธาธิการ กระทรวงมหาดไทย ได้เข้าไปให้ความช่วยเหลือให้ชาวบ้านมีไฟฟ้าใช้ โดยการสนับสนุนอุปกรณ์สำหรับผลิตไฟฟ้าจากพลังงานแสงอาทิตย์ ซึ่งส่วนใหญ่แล้วไฟฟ้าที่ได้จะใช้สำหรับการให้แสงสว่างในบ้าน รวมทั้งใช้เปิดโทรทัศน์สำหรับชาวบ้านบางหลังคาเรือน

นอกจากชาวบ้านจะมีไฟฟ้าจากพลังงานแสงอาทิตย์ใช้แล้ว บ้านเรือนแต่ละหลังก็จะต่อน้ำปะปาภูเขาเข้ามาถึงบ้านอีกด้วย โดยมากแล้วท่อน้ำจะต่อไปถึงห้องครัวและห้องส้วมซึ่งสร้างแยกไว้บริเวณข้างบ้าน รวมทั้งบริเวณที่อาบน้ำซึ่งอยู่นอกตัวบ้าน