การตัดสินถูก ผิด ควร ไม่ควร มาจากวิจารณญาณของตนเอง

มีทฤษฎีเกี่ยวกับพัฒนาการทางจริยธรรมที่น่าสนใจอยู่เหมือนกัน โดยเฉพาะทฤษฎีพัฒนาการทางจริยธรรม 6 ขั้นของ รอเลนซ์ โคลเบิร์ก (Lawrance Kolhberg)

• ระดับก่อนกฎเกณฑ์สังคม (Pre-Conventional)

1 : การลงโทษและการเชื่อฟัง : เด็กจะใช้ผลของพฤติกรรมเป็นเครื่องชี้ว่าตัวเองทำ ถูก หรือ ผิด เช่น ถ้าเด็กถูกลงโทษ จะคิดว่าสิ่งที่ทำนั้น ผิด ไม่ดี และพยายามเลี่ยง แต่ถ้าทำแล้วได้ รางวัล หรือ คำชม เด็กจะคิดว่า สิ่งที่ทำไปนั้น ถูกต้อง ดีแล้ว และจะทำซ้ำอีกเพื่อหวังรางวัล

2 : กฎเกณฑ์เป็นเครื่องมือเพื่อประโยชน์ของตน : เด็กจะสนใจทำตามกฎข้อบังคับเพื่อประโยชน์หรือความพอใจของตัว หรือทำดีเพราะอยากได้ของตอบแทน ยังไม่คิดถึงความยุติธรรมหรือความเห็นอกเห็นใจผู้อื่น แต่มักเป็นการแลกเปลี่ยนเช่น ถ้าเธอทำให้ฉัน ฉันจะให้...

• ระดับจริยธรรมตามกฎเกณฑ์ของสังคม (Conventional)

3 :ความคาดหวังและการยอมรับในสังคมสำหรับ "เด็กดี" : เป็นพฤติกรรมของ คนดี ตามความคาดหวังของพ่อแม่หรือเพื่อนวัยเดียวกัน คือไม่ทำผิด เพราะกลัวพ่อแม่เสียใจ

4 : กฎและระเบียบ :คนดีในขั้นนี้คือ คนที่ปฏิบัติตามระเบียบหรือกฎหมาย ทุกคนควรเคารพกฎหมาย เพื่อรักษาความสงบเรียบร้อยและความเป็นระเบียบของสังคม

• จริยธรรมเหนือกฎเกณฑ์ของสังคม (Post-conventional level)

คนอายุ 20 ปีขึ้นไปจะมีจริยธรรมในระดับนี้ การตัดสินถูก ผิด ควร ไม่ควร มาจากวิจารณญาณของตนเอง ปราศจากอิทธิพลของผู้มีอำนาจเหนือกว่าหรือกลุ่ม

5 : หลักการทำตามคำมั่นสัญญา : ให้ความสำคัญกับมาตรฐานทางจริยธรรมที่คนในสังคมส่วนใหญ่ ยอมรับว่าเป็นสิ่งที่ถูกต้อง

6 : หลักการคุณธรรมสากล : เป็นหลักเพื่อมนุษยธรรม เพื่อความเสมอภาค และเพื่อความยุติธรรม ของมนุษย์ทุกคน ถูก ผิดในขั้นนี้ขึ้นอยู่กับมโนธรรมที่แต่ละคนยึดถือ