สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดกำแพงเพชร ได้รับทุนอุดหนุนจากสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ( สวช.) กระทรวงวัฒนธรรม ในการดำเนินโครงการศึกษาวิจัยการมีส่วนร่วมของเครือข่ายวัฒนธรรมและชุมชนในการบริหารจัดการวัฒนธรรม : กรณีศึกษาประเพณีทอดผ้าป่าแถว ชุมชนเพชรชูทรัพย์ ตำบลในเมือง อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร ประจำปี ๒๕๕๑ มีวัตถุประสงค์การวิจัยคือ ๑)เพื่อเสริมสร้างกระบวนการมีส่วนร่วมของวัฒนธรรมจังหวัดกำแพงเพชร สภาวัฒนธรรมจังหวัดกำแพงเพชรและชุมชน ในการบริหารจัดการวัฒนธรรมท้องถิ่น ๒) เพื่อศึกษาประเพณีทอดผ้าป่าแถวชุมชนเพชรชูทรัพย์ ตำบลในเมือง อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร ตั้งแต่อดีตถึงปัจจุบัน และ ๓) เพื่อศึกษาปัญหา อุปสรรค และแนวทางส่งเสริมอนุรักษ์ประเพณีทอดผ้าป่าแถวในพื้นที่ตำบลในเมือง อำเภอเมืองกำแพงเพชร จังหวัดกำแพงเพชร
รูปแบบการวิจัยครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) กลุ่มผู้ให้ข้อมูลสำคัญมี ๓ กลุ่ม ได้แก่ ๑. กลุ่มผู้นำชุมชน คือ เจ้าอาวาสวัดบาง นายกเทศมนตรีเมืองกำแพงเพชร สมาชิกสภาเทศบาลเมืองกำแพงเพชร ผู้นำชุมชนเพชรชูทรัพย์ จำนวน ๗ คน ๒. กลุ่มผู้รู้ ปราชญ์ชาวบ้าน คือ มัคนายกวัดบาง ครู ผู้อาวุโสในชุมชน และชุมชนใกล้เคียง รวม ๑๓ คน และ ๓. กลุ่มเด็กและเยาวชน จำนวน ๕ คน ซึ่งดำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูล โดยวิธีการสังเกต / การบันทึก การสัมภาษณ์ การจัดประชุมเวทีชาวบ้าน และนำข้อมูลมาวิเคราะห์ตามเนื้อหาเพื่อสร้างข้อสรุป (Analytic induction Analysis) และ บรรยายตามสภาพ (Descriptive Analysis) ผลการวิจัยพบว่า
๑. การเสริมสร้างกระบวนการทำงานแบบมีส่วนร่วมในการจัดการวัฒนธรรมประเพณีทอดผ้าป่าแถว ชุมชนเพชรชูทรัพย์ มีการดำเนินการเป็นขั้นตอนคือ ๑.๑ ) ร่วมวางแผนการดำเนินงาน ๑.๒ ) ร่วมดำเนินการ ๑.๓ ) ร่วมรับผลประโยชน์ ๑.๔) ร่วมประเมินผล
๒. ประเพณีทอดผ้าป่าแถว ชุมชนเพชรชูทรัพย์ ตำบลในเมือง อำเภอเมืองกำแพงเพชร
ถือเป็นเอกลักษณ์ของชุมชนที่ปฏิบัติมาตั้งแต่ในอดีตถึงปัจจุบัน เป็นแห่งแรกของจังหวัดกำแพงเพชร
ที่ยังคงรักษาคุณค่าของประเพณีทอดผ้าป่าแถวไว้อย่างเหนียวแน่น สะท้อนให้เห็นลักษณะที่สำคัญหลายประการ ได้แก่ ความสามัคคี เป็นบุญกุศลอย่างหนึ่ง (อานิสง) ความกตัญญูต่อบุพการี และญาติที่ล่วงลับไปแล้ว การสืบทอดประเพณีสำคัญของท้องถิ่น ซึ่งขั้นตอนพิธีการทอดผ้าป่าแถวสามารถสรุปได้ดังนี้
๒.๑ ขั้นเตรียมการ
- วัด ๓ วันก่อนถึงวันงานพระสงฆ์ และกรรมการวัด จะจัดเตรียมสถานที่ตอกหลัก ทำหมายเลข และเตรียมนิมนต์พระสงฆ์จาก ๓ วัด คือวัดเสด็จ วัดบาง วัดคูยาง
- ประชาชน จัดเตรียมกองผ้าป่า พุ่มผ้าป่าจากไม้มะขาม ปัจจัยที่จำเป็นต่าง ๆ พระวัดบาง และกรรมการวัดจะเตรียมตอกหลักไม้ไผ่ จัดเตรียมเก้าอี้ให้พระนั่งก่อนพิจารณาผ้าป่า
๒. ๒ ขั้นประกอบพิธี / การดำเนินการ
วันขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒ ในช่วงเช้า แต่ละวัดจะทำบุญที่วัดใกล้บ้านตนเองก่อนหลังจากพระสงฆ์ฉันท์ภัตตาหารเช้าเสร็จ ช่วงบ่าย ๆ ชาวบ้านจะมาจับสลากหมายเลขไว้ว่าตนเองได้หมายเลขอะไร แล้วกลับบ้านไปเตรียมข้าวของทำพุ่มผ้าป่าที่จะนำมาในร่วมพิธีในช่วงค่ำ
เวลา ๒๐.๐๐ น. พระสงฆ์จากวัดทั้ง ๓ วัดที่ได้รับนิมนต์ มาพร้อมกันบริเวณพิธี
มัคทายกนำกราบบูชาพระรัตนตรัย พระสงฆ์ให้ศีล กรรมการวัดให้พระสงฆ์จับสลาก มัคทายกกล่าวนำในการถวายผ้าป่า พระสงฆ์เจริญพระพุทธมนต์ เสร็จพิธีพระสงฆ์จะลุกไปเดินหากองผ้าป่าที่มีหมายเลขตรงกับที่ตนเองจับสลากได้ เมื่อพบจะหยุดตรงหน้ากองเพื่อพิจารณาผ้าป่าที่ตนเองจับสลากได้
๒.๓ ขั้นหลังประกอบพิธีกรรม
พระสงฆ์จะนำกองผ้าป่าของตนกลับวัด ส่วนประชาชนก็จะพากันไปลอยกระทงที่แม่น้ำปิง ท่าวัดบาง หรือท่าบริเวณที่จอดรถโรงแรมชากังราวริเวอร์วิว
๓. ปัญหา อุปสรรคในการจัดประเพณีการทอดผ้าป่าแถว
๓.๑ ข้าวของเครื่องใช้ส่วนมากประชาชนจะซื้อมาจากร้านค้าเป็นถังสีเหลือง ที่ดูเหมือนสังฆทาน ซึ่งของในถังจะไม่มีคุณภาพ พระสงฆ์ไม่สามารถนำข้าวของไปใช้ได้
๓.๒ ส่วนมากพระสงฆ์จะเป็นฝ่ายเตรียมสถานที่ เตรียมหลักไม้ เตรียมสลาก อาจจะต้องเตรียมการล่วงหน้าหลายวัน
๓.๓ ปัจจุบันทางจังหวัดจัดกิจกรรมการทอดผ้าป่าแถวเป็นส่วนหนึ่งในงานประเพณีสารทไทยกล้วยไข่เมืองกำแพง ทำให้มีประชาชนมาร่วมงานกับทางวัดน้อยลง เนื่องจากเห็นว่าได้ทำบุญในช่วงงานกล้วยไข่ไปแล้ว
๓.๔ เด็กและเยาวชนไม่ค่อยเห็นความสำคัญและคุณค่าของประเพณีนี้
๓.๕ ขาดการสร้างแรงจูงใจให้เด็กและเยาวชนมาร่วมกิจกรรมประเพณี การทอดผ้าป่าแถวในชุมชนเพชรชูทรัพย์
๓.๖ งานประเพณีที่จัดขึ้นในวัดบางเป็นการจัดแบบวัดร่วมกับชาวบ้านยังขาดการสนับสนุนจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นเท่าที่ควร บางครั้งจึงดูไม่เป็นรูปแบบที่เป็นทางการแต่จะดูเป็นธรรมชาติแบบชาวบ้านจัดงานในวัด
๓.๗ ขาดการประชาสัมพันธ์ให้ชาวกำแพงเพชรเห็นความสำคัญและเข้าร่วมกิจกรรม ๓.๘ ทางวัดขาดการจัดการความรู้เกี่ยวกับความสำคัญของประเพณีการทอดผ้าป่าแถวทำให้ประชาชนทั่วไปถ้าไม่ได้อยู่บริเวณชุมชนเพชรชูทรัพย์ไม่ทราบข้อมูลข่าวสารจึงไม่ได้มีโอกาสร่วมสืบสานประเพณีที่สำคัญของจังหวัดเช่นนี้
คณะวิจัย นำโดยวัฒนธรรมจังหวัดกำแพงเพชร นักวิชาการวัฒนธรรมทุกคน ประธานสภาวัฒนธรรมจังหวัด ประธานสภาวัฒนธรรมอำเภอ เครือข่ายวัฒนธรรม ขอขอบคุณผู้นำชุมชนเพชรชูทรัพย์ สมาชิกชุมชน และประชาชนรวมทั้งผู้ทรงคุณวุฒิทุกท่านที่ได้ให้ความร่วมมือในการเข้ามามีส่วนร่วมในการศึกษาวิจัยจนทำให้งานวิจัยสำเร็จลุล่วงตามวัตถุประสงค์เป็นอย่างดี ซึ่งสารสนเทศจากการศึกษาวิจัยน่าจะเป็นประโยชน์ในการบริหารจัดการ รวมถึงการอนุรักษ์สืบทอดงานประเพณีวัฒนธรรมที่สำคัญของท้องถิ่นเราให้อยู่คู่กับเมืองกำแพงเพชรอย่างยั่งยืนตลอดไป
เรียบเรียงโดย ดร.สุชาดา ปุญปัน
นักวิชาการวัฒนธรรมชำนาญการ
สวัสดีค่ะ ดร.สุชาดา ที่นับถือ ดิฉันฝากข้อความนี้ไว้เพื่อขออนุญาตนำรูปทอดผ้าป่าแถวและข้อมูล ไปลง
เป็นภาพประกอบของหนังสือที่ดิฉันรับจ้างมาทำ “ภูมิปัญญาศาสนาและประเพณี” โดยดิฉัน
จะลงชื่อใต้ภาพไว้ให้ด้วยค่ะ (ภาพ : สุชาดา ปุญปัน) หากเห็นข้อความนี้รบกวนตอบกลับสักนิดค่ะ
ขอบคุณมากค่ะ
สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดกำแพงเพชร มีความยินดีค่ะ และขอขอบคุณท่าน
ที่นำข้อมูลของจังหวัดกำแพงเพชรไปเผยแพร่ในสื่อต่าง ๆ หากต้องการข้อมูล
เพิ่มเติม สามารถติดต่อได้ที่สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดกำแพงเพชรค่ะ