สกอ. ออกประกาศ เรื่อง มาตรฐานของจรรยาบรรณที่พึงมีในสถาบันอุดมศึกษา      ออกประกาศเมื่อวันที่ ๘  ส.ค. ๒๕๕๐     สภาคณาจารย์ จุฬาฯ ยกร่าง ข้อบังคับ จุฬาฯ ว่าด้วยจรรยาบรรณบุคลากร จุฬาฯ     แล้วจัด สัมมนาวิชาการประจำปี ครั้งที่ ๑  เรื่อง  “มาตรฐานและโครงสร้างเพื่อส่งเสริมจรรยาบรรณในจุฬาฯ” ระหว่างวันที่ ๑๖ – ๑๘ ส.ค. ๒๕๕๐ ที่ห้องประชุมสารนิเทศ หอประชุมจุฬาฯ และโรงแรมเดอะไทด์ รีสอร์ท บางแสน  

          ผมโชคดี ได้รับเชิญเข้าร่วมสัมมนานี้ด้วย     แต่โชคดีไม่ถึงที่สุด เข้าร่วมได้เพียงช่วงเช้าวันที่ ๑๖ ส.ค. ๒๕๕๐ ที่ห้องประชุมสารนิเทศ  โดยเป็นผู้ร่วมอภิปราย ในหัวข้อตามชื่อเรื่องการสัมมนา

          ผู้ร่วมอภิปรายประกอบด้วยกรรมการสภามหาวิทยาลัย ของจุฬาฯ ๓ ท่าน คือ  ศ.พิเศษจรัญ   ภักดีธนากุล, คุณทวี  บุตรสุนทร, และผม  โดยมี อ.จุฑารัตน์   คัมภีรภาพ  เป็นผู้ดำเนินการอภิปราย      ผมจึงถือโอกาสทำหน้าที่บันทึกจุดที่ผมประทับใจ  นำมาเผยแพร่ต่อ

ศ.พิเศษจรัญ   ภักดีธนากุล  
          • อุดมการณ์ร่วมขององค์กร เป็นแกนกลางของจริยธรรม     สามัคคีธรรม    เป็นพี่น้องร่วมอุดมการณ์  ที่จะทำเพื่อบ้านเมือง  และมีความภูมิใจในองค์กรของตน  หวงแหนชื่อเสียงขององค์กร และความเป็นปูชนียบุคคลของตน
          • ๔ ต้อง    
          • ๘ ไม่  
          • จริยธรรมกับวินัย     ศ.จรัญ  เสนอให้การผิดจริยธรรมเป็นการผิดวินัยของหน่วยงานนั้นๆ     และมีเขียนไว้ในร่างรัฐธรรมนูญ ฉบับปี ๒๕๕๐     โดยต้องดูที่ความรุนแรงด้วย     รธน. ระบุให้มีการเก็บคะแนนสะสมบันทึกเป็นประวัติ     ตรงนี้ผมนึกขึ้นว่าน่าจะคิดใช้ข้อมูลในยุค ICT    ให้เกิดความโปร่งใส    เกิดการรับรู้ทั่วไป    ให้ผู้คนต้องอยู่ในที่สว่าง ทำชั่วยาก    และคนทำดีก็ได้รับการยกย่องทั่วไป        ท่านยกตัวอย่าง กต. สืบได้ว่าผู้พิพากษาคนหนึ่งมัวหมอง  ให้ออกจากราชการ     ต่อมาผู้นั้นไปสมัคร สส. ในพรรคการเมืองหนึ่ง     โดยพรรคการเมืองไม่ได้ตรวจสอบประวัติก่อน     เป็นช่องโหว่ในสังคมที่ทำให้ผู้คนไม่เกรงกลัวต่อการทำผิดจริยธรรม
          • ประเด็นการเปิดเผยกรณีทำชั่ว   ในพระไตรปิฎก เปิดเผยรายละเอียดหมด     แต่ในสังคมไทยเราไม่อยากทำร้ายคน     ไม่อยากให้เกิด social stigma ต่อเจ้าตัวและวงศ์ตระกูล     ทำให้ผู้คนไม่เกรงกลัวต่อการทำผิดจริยธรรม
          • ประเด็นผู้เปิดเผยการทำผิดจริยธรรม (whistle blower)      ที่สังคมไทยมีวัฒนธรรมรังเกียจผู้เปิดเผยอย่างสุจริตต่อการทำผิดจริยธรรม    ต้องเปลี่ยน    และเมื่อมีการเปิดเผย ต้องมีการดำเนินการตรวจสอบ     มีความแม่นยำละเอียดอ่อนในการตรวจสอบ     เพื่อปกป้องให้ความเมตตาต่อกัน     มีความเป็นธรรม     ไม่ตกเป็นเครื่องมือของการใส่ร้ายป้ายสี     และต้องลงโทษผู้ใส่ร้ายอย่างรุนแรง      
          • ระบบตรวจสอบ  และดำเนินการ  ทำอย่างตรงไปตรงมา      โดยมีเมตตา  ให้ความเป็นธรรม    พอเหมาะพอควร  มีบรรทัดฐานเดิมเก็บไว้ใช้   
          • องค์กรที่รับผิดชอบ     ภายในมหาวิทยาลัยต้องมีองค์กร เช่น  หน่วยตรวจสอบภายใน   หน่วยรับเรื่องร้องทุกข์     มีการจัดอันดับระหว่างมหาวิทยาลัย     มีการยกย่องสถาบันที่จัดระบบและการดำเนินการด้านจริยธรรมได้ดี     ในระดับประเทศ รัฐธรรมนูญกำหนดให้เป็นหน้าที่ของผู้ตรวจการแผ่นดินของรัฐสภา      องค์กรที่มีผู้ทำผิดจริยธรรมแต่ไม่ดำเนินการ ผู้เสียหายอาจฟ้องผู้ตรวจการของรัฐสภา      ซึ่งเมื่อสอบสวนได้ความว่าอย่างไร ก็เปิดเผยต่อสาธารณะ (ให้เกิด social sanction)  และแจ้งหน่วยงานต้นสังกัดให้ดำเนินการ

คุณทวี บุตรสุนทร
          • จรรยาบรรณ ทำเป็นเล่ม เอาไว้อ้างอิง เก็บไว้ที่บ้าน    แต่จรรยาหรือคุณธรรมจริยธรรมติดตัว   
          • ยึดคำแนะนำของ ศ. สัญญา   ธรรมศักดิ์ ใช้หลักการเปิดเผย     ถามตนเองว่า สิ่งที่จะทำนี้ กล้าเปิดเผยต่อสาธารณะได้หรือไม่   เปิดเผยต่อผู้บังคับบัญชาได้ไหม   เปิดเผยต่อเพื่อนร่วมงานได้ไหม   เปิดเผยต่อผู้ใต้บังคับบัญชาได้ไหม   เปิดเผยต่อครอบครัวลูกเมียที่บ้านได้ไหม     ถ้าเปิดเผยได้ทั้งหมด สบายใจได้ว่าไม่มีปัญหาจริยธรรมแน่นอน     
          • สภาวิศวกร  แพทยสภา   สภาสถาปนิก  สภาทนายความ  ในข้อบังคับจรรยาบรรณมีบทลงโทษ รุนแรงมากน้อยตามระดับความผิด   
          • จรรยาบรรณเริ่มจากวิสัยทัศน์  พันธกิจขององค์กร     ในช่วงนี้ ผมได้เรียนรู้ว่า จรรยาบรรณ เป็นเรื่องที่ต้องมองและปฏิบัติแทรกอยู่ในชีวิตการปฏิบัติงานเพื่อบรรลุเป้าหมายขององค์กรนั่นเอง
          • จรรยาบรรณ เชื่อมโยงกับ CG (Corporate Governance), GG (Good Governance)    ซึ่งหมายความว่า เรื่องจรรยาบรรณเกี่ยวข้องกับโครงสร้างของ ระบบกำกับดูแล (Governance)  และระบบบริหารองค์กร   
          • GG ประกอบด้วย : ความรับผิดชอบในหน้าที่ (Accountability)   ความโปร่งใสที่สามารถตรวจสอบได้ (Transparency)    มีส่วนร่วม (Participation)  มีกติกา (Predictability)  ซื่อสัตย์ (Honesty)   คุณธรรมจริยธรรม (Ethics)
          • จริยธรรมตามหลักนิติรัฐ (Rule of Law)      จริยธรรมตามหลักมาตรฐานจริยธรรม (Ethical Standard)
          • แม่ปู ลูกปู    เรื่องแม่ปูลูกปูนี้  ในวงการแพทยศาสตร์ศึกษา พูดกันมานาน    และทำให้เข้าใจผิดกันว่า ถ้าไม่มี role model ที่ดีแล้ว เราก็สอนความดีแก่ นศ. ไม่ได้     แต่ตอนหลังผมได้เรียนรู้ว่าวิธีคิดแบบนี้ผิด    จริงๆ แล้วเราสอนความดีได้แม้ไม่มี role model     คือเรียนจาก case studies หรือที่เรียกว่า CBL – Case-based Learning
          • คุณลักษณะของบัณฑิตที่พึงประสงค์    มีคุณธรรม จริยธรรม และจรรยาบรรณวิชาชีพ  มีวินัย เคารพกฎ ระเบียบ และกติกาของสังคม มีวัฒนธรรม เสียสละเพื่อส่วนรวม  
          • บริษัทปูนซีเมนต์ไทย   ห้ามรับของขวัญของชำร่วยจากผู้ใต้บังคับบัญชา     ห้ามผู้ใต้บังคับบัญชามอบของขวัญของชำร่วยแก่ผู้บังคับบัญชา      มีการลงโทษอย่างรุนแรงหากละเมิด     ระหว่างนั่งฟังคุณทวี ผมได้ยืนยันความคิดของตนเองว่า จริยธรรมเป็นเรื่องที่ฝังแฝง อยู่ในระบบทั้งหมดขององค์กร  

วิจารณ์ พานิช
           ผมได้นำเสนอสั้นๆ โดยใช้ PowerPoint ประกอบ ดังนี้ (link)

ซักถามแลกเปลี่ยน
อ.สุดา คณะอักษรศาสตร์ 
            การส่งเสริมวิชาการในปัจจุบันที่ส่งเสริมเฉพาะการสร้างผลงานวิจัย มีผลบั่นทอนจริยธรรมคุณธรรม    ทำให้คนไม่วิจัยรู้สึกด้อย     ผมให้ความเห็นว่า  เป็นความจริงส่วนหนึ่ง     เกิดจากการให้คุณค่าต่อผลงานที่มีเกณฑ์แคบเกินไป    มหาวิทยาลัย และระบบอุดมศึกษา ต้องการระบบ  Value Management  ที่ดีกว่านี้

อ.นพ.พงษ์ศักดิ์
           ตั้งคำถามว่า ความดีจะหยิบมาอย่างไร     เพราะทำให้ชัดเจนยาก     ผมมีความเห็นว่า อย่าไปมัวเน้นทำสิ่งที่ subjective ให้ชัดเจน ซึ่งเป็นไปไม่ได้    ให้นิยามพอเป็นร่าง แล้วให้คนตีความ    ใช้ความเห็นเชิง subjective เสนอคน กลุ่มคน หรือหน่วยงาน ที่มี Success Story    แล้วคัดเลือกมาจำนวนหนึ่ง    เชิญมาทำ SSS – Success Story Sharing    อย่าหลงถกเถียงสร้างความชัดเจน จนไม่เริ่มลงมือทำ   

อ.คณะสถาปัตย์
          นิสิตจุฬา ถามเรื่องคุณธรรม ส่วนใหญ่ตอบไม่ได้     ความดีมีทั้งที่เป็นสมมติ และที่เป็นจริงแท้    จริงๆ แล้วคนต้องการความสุข     ผู้บริหารต้องเริ่มเป็นหลัก เป็นตัวอย่าง ใช่ไหม     เวลามีคนถามเกี่ยวกับเรื่องที่ complex อย่างนี้    ผมตอบได้ง่ายมาก คือ “ทั้งใช่และไม่ใช่”  เพราะผู้บริหารต้องนำในเรื่องนี้     แต่ที่ไม่ใช่ก็คือ  ใช่เพราะผู้บริหารเป็นผู้มีบทบาทสำคัญอย่างแน่นอน     แต่ไม่ใช่ เพราะจะรอให้ผู้บริหารนำเท่านั้นไม่ได้     ทุกส่วนขององค์กรต้องมีส่วนริเริ่มดำเนินการ   

คุณทวี
          ผู้บริหารต้องเป็น role model     ระหว่างแลกเปลี่ยนเรียนรู้กันนี้ ผมรู้สึกว่า คนมองเรื่องจริยธรรมเป็นเส้นเดียว    หรือระนาบเดียว ซึ่งในความเป็นจริงไม่ได้เป็นเช่นนั้น   เรื่องคุณธรรมจริยธรรมมีหลายระนาบ  และซับซ้อนมาก

อ.โสภณ  สจน.
          จรรยาบรรณไม่ควรมีมากประเด็น    มีตั้ง ๗ – ๘ จรรยาบรรณครอบอาจารย์อยู่     มี conflict of standards   

สรุป  รศ.ดร.พอพันธ์ วัชชจิตต์พันธุ์  ประธานสภาคณาจารย์
             ไม่ใช่แค่ส่งเสริมคู่มือ
             ได้เรียนรู้ ภาพกว้างในสังคม    เทคนิควิธีดำเนินการจริงในบริษัทปูนฯ    ปรัชญา และแนวทางลงมือทำ     

             ผมได้เรียนรู้มากจากการไปร่วมสัมมนานี้ครึ่งวัน      ได้เรียนรู้การประยุกต์เรื่องคุณธรรมจริยธรรมบูรณาการอยู่ในระบบบริหารทั้งหมดของบริษัทปูนซีเมนต์ไทย

วิจารณ์ พานิช
๑๖  ส.ค. ๕๐