สำหรับคอสมุนไพรทั้งแผนไทยและจีน น้อยคนนักที่จะไม่รู้จัก โกฐกระดูก (ชื่อวิทยาศาสตร์ Aucklandia lappa DC. หรือที่จีนเรียกว่า “มู่เซียง” (木香)) รากไม้ที่อยู่คู่แวดวงยามานานนม ด้วยสรรพคุณที่เลื่องลือและกลิ่นหอมเฉพาะตัว ในอดีตส่วนใหญ่เดินทางข้ามน้ำข้ามทะเลมาจากแถบเทือกเขาหิมาลัย และเป็นที่ยอมรับมานับศตวรรษทั่วเอเชียว่าเป็นส่วนประกอบสำคัญในตำรับยาแก้สารพัดอาการ ตั้งแต่โรคระบบทางเดินอาหาร ไปจนถึงอาการปวดและการอักเสบต่างๆ เมื่อโลกหมุนเข้าสู่ยุควิทยาศาสตร์เฟื่องฟู การค้นคว้าเพื่อไขความลับจากภูมิปัญญาโบราณก็เข้มข้นขึ้น โกฐกระดูกจึงกลายเป็นกรณีศึกษาที่น่าจับตามอง ที่ซึ่งภูมิปัญญาดั้งเดิมมาบรรจบกับงานวิจัยยุคใหม่ได้อย่างลงตัว

เรื่องราวของโกฐกระดูกนั้นหยั่งรากลึกในศาสตร์การแพทย์แผนไทยและจีนมายาวนาน ไม่ใช่แค่เรื่องพืชพรรณ แต่ยังเป็นเรื่องราวทางวัฒนธรรมที่เชื่อมโยงหมอแผนโบราณจากรุ่นสู่รุ่น ตั้งแต่สมัยอยุธยาจวบจนคลินิกสมุนไพรใจกลางกรุงและหัวเมืองใหญ่อย่างเชียงใหม่ในปัจจุบัน นับศตวรรษที่รากแห้งของโกฐกระดูกไม่ได้มีค่าแค่สรรพคุณทางยา แต่ยังสะท้อนความเชื่อมั่น ศรัทธา และมรดกภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรที่ผูกพันกับวิถีชีวิตคนไทยอย่างแนบแน่น ปัจจุบัน งานวิจัยทางวิทยาศาสตร์ยุคใหม่ ตั้งแต่การทดลองในห้องปฏิบัติการไปจนถึงการทดลองทางคลินิกเบื้องต้น เริ่มทยอยยืนยันสรรพคุณบางอย่างที่เคยร่ำลือกันมา ทำให้เราเข้าใจมากขึ้นว่าทำไมรากไม้ชนิดนี้จึงยังคงเป็นส่วนหนึ่งของตำรับยาทั้งในและต่างประเทศ

หากใครเคยแวะเวียนร้านยาแผนโบราณ คงคุ้นตากับโกฐกระดูกที่เก็บไว้ในลิ้นชักไม้ส่งกลิ่นหอม หรือปรากฏเป็นส่วนผสมในตำรับยาอันซับซ้อนตามคัมภีร์แพทย์โบราณ รวมถึงคัมภีร์วรโยคสารอันล้ำค่าของไทย ตามตำรับดั้งเดิม โกฐกระดูกขึ้นชื่อเรื่องการบำรุงธาตุ ช่วยบรรเทาอาการท้องไส้ปั่นป่วน ขับลม แก้ท้องอืดท้องเฟ้อ ลดอาการปวดเกร็ง ทั้งยังช่วยบำรุงระบบทางเดินหายใจและสุขภาพของสตรี มักใช้เป็นส่วนผสมในตำรับยาที่เข้ากันดีกับสมุนไพรอื่นๆ เพื่อเสริมฤทธิ์กัน ด้วยกลิ่นหอมอันซับซ้อนจากน้ำมันหอมระเหย ครั้งหนึ่งโกฐกระดูกยังเคยเป็นส่วนผสมในเครื่องหอมราคาแพงอีกต่างหาก ด้วยความไว้วางใจจาก “หมอใหญ่” หรือหมอแผนโบราณรุ่นแล้วรุ่นเล่า โกฐกระดูกจึงถูกนำมาใช้ทั้งในรูปแบบชาชงดื่มง่ายๆ ไปจนถึงตำรับยาซับซ้อนสำหรับรักษาอาการเจ็บป่วยภายในต่างๆ (ScienceRERU; Disthai)

ในบ้านเรา การใช้โกฐกระดูกมักอิงหลักการปรับสมดุลธาตุในร่างกาย แพทย์แผนไทยเชื่อว่าโกฐกระดูกช่วยปรับธาตุลม ธาตุไฟ และธาตุดิน บรรเทาความไม่สมดุลที่อาจแสดงออกมาเป็นอาการปวดท้อง ท้องอืดเฟ้อ ประจำเดือนมาไม่ปกติ หรืออาการแน่นหน้าอก ตำรับยาที่ผสมโกฐกระดูกกับข่า ขิง อบเชย หรือโกฐสอ (Angelica) มักปรากฏในตำรับยาทางการ และยังคงหาซื้อได้ตามร้านยาทั่วไป โดยได้รับการสนับสนุนจากโครงการส่งเสริมการแพทย์แผนไทยของภาครัฐด้วย (BDN-THP DMSC; Talad Ya Samoon Pai)

แต่คำถามสำคัญคือ วิทยาศาสตร์ยุคใหม่ว่าอย่างไรบ้างกับชื่อเสียงด้านการรักษาของโกฐกระดูกที่สืบทอดกันมานี้? งานวิจัยทางเภสัชวิทยายุคใหม่ให้ข้อมูลเชิงลึกที่น่าสนใจ สารออกฤทธิ์ในรากโกฐกระดูก ซึ่งส่วนใหญ่เป็นสารกลุ่มเซสควิเทอร์พีนแลคโตน (sesquiterpene lactones) อย่างคอสทูโนไลด์ (costunolide) และดีไฮโดรคอสทัสแลคโตน (dehydrocostus lactone) ได้รับการยอมรับว่ามีฤทธิ์ทางชีวภาพหลากหลาย การศึกษาในห้องปฏิบัติการหลายชิ้นยืนยันฤทธิ์ต้านการอักเสบและต้านอนุมูลอิสระที่โดดเด่น สอดคล้องกับภูมิปัญญาดั้งเดิมที่ใช้โกฐกระดูกเพื่อ “ดับพิษร้อน” หรือบรรเทาอาการระคายเคือง

ตัวอย่างเช่น บทความทบทวนวรรณกรรมปี 2564 ในวารสาร Molecules ระบุว่าน้ำมันหอมระเหยและสารสกัดจาก Aucklandia lappa เป็นสารที่มีศักยภาพในการยับยั้งกลไกระดับโมเลกุลที่เกี่ยวข้องกับการอักเสบ ความเจ็บปวด และการติดเชื้อจุลินทรีย์ การทดลองในสัตว์พบว่าสารเหล่านี้ช่วยลดอาการบวมและการตอบสนองต่อความเจ็บปวด ป้องกันเนื้อเยื่อกระเพาะอาหารจากแผล และปรับการทำงานของระบบภูมิคุ้มกัน (PMC Molecules; MDPI) สรรพคุณคลายการหดเกร็งของกล้ามเนื้อที่กล่าวถึงในตำรับยาไทยและจีน เช่น การบรรเทาอาการปวดเกร็งในช่องท้อง ก็ได้รับการยืนยันทางเภสัชวิทยาจากผลวิจัยเหล่านี้เช่นกัน เชื่อว่าเป็นผลมาจากฤทธิ์ของสารคอสทูโนไลด์ต่อกล้ามเนื้อเรียบ

นอกจากนี้ งานวิจัยจากมหาวิทยาลัยในเกาหลีและจีนยังชี้ให้เห็นผลลัพธ์ที่น่าพอใจในการบรรเทาอาการปวดและลดกระบวนการอักเสบบางอย่าง งานวิจัยชิ้นสำคัญปี 2564 ในวารสาร International Journal of Molecular Sciences แสดงให้เห็นว่าสารสกัดจาก Aucklandia lappa สามารถลดระดับสารบ่งชี้การอักเสบ ซึ่งชี้ถึงประโยชน์ในการจัดการโรคลำไส้อักเสบและโรคกระเพาะอาหารอักเสบ (PMC) แม้การศึกษาในสัตว์ทดลองจะไม่สามารถยืนยันประสิทธิภาพในคนได้โดยตรง แต่ก็แสดงให้เห็นถึงการป้องกันกระเพาะอาหาร การลดการตายของเซลล์ และการเพิ่มสารต้านอนุมูลอิสระ ซึ่งเป็นข้อมูลที่ชี้ถึงกลไกที่ทำให้โกฐกระดูกยังคงเป็นตัวเลือกแรกๆ สำหรับอาการไม่สบายท้องและอาการเกี่ยวกับ “ลม” ในระบบทางเดินอาหาร

นอกเหนือจากเรื่องสุขภาพทางเดินอาหาร งานวิจัยยุคใหม่กำลังค้นพบประโยชน์อื่นๆ ที่อาจเป็นไปได้ สารสกัดและสารประกอบที่แยกได้จากโกฐกระดูกแสดงฤทธิ์ต้านเซลล์มะเร็งหลายชนิดในห้องปฏิบัติการ รวมถึงการต้านเนื้องอกและกระตุ้นให้เซลล์มะเร็งตาย (apoptosis) โดยสารกลุ่มเซสควิเทอร์พีนแลคโตน (JPPRes PDF) งานวิจัยบางชิ้นยังชี้ถึงฤทธิ์ต้านจุลชีพ ต้านไวรัส และปกป้องตับ ซึ่งเป็นการขยายขอบเขตการใช้งานที่น่าสนใจ และกำลังมีการศึกษาวิจัยในระดับนานาชาติ (ScienceDirect)

อย่างไรก็ดี ทั้งผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทยและนักวิชาการด้านเภสัชเวท (ผู้เชี่ยวชาญด้านสมุนไพร) ต่างก็ชี้ให้เห็นถึงข้อจำกัดสำคัญ นั่นคือ หลักฐานส่วนใหญ่ที่สนับสนุนประโยชน์ของโกฐกระดูกมาจากการศึกษาในหลอดทดลอง (in vitro) และในสัตว์ทดลอง (in vivo) มากกว่าการทดลองทางคลินิกในคนแบบมีกลุ่มควบคุมขนาดใหญ่ อีกทั้งยังไม่มีข้อสรุปชัดเจนเกี่ยวกับขนาดการใช้ยาที่ปลอดภัยและได้ผลจริงในปัจจุบัน นอกเหนือจากตำรับยาที่พัฒนาขึ้นในคลินิกแผนโบราณ และความไม่แน่นอนในคุณภาพและการเตรียมผลิตภัณฑ์สมุนไพรก็ยังเป็นโจทย์ที่ท้าทาย ปัญหาการปลอมปนและการใช้สมุนไพรอื่นทดแทนในตลาด ซึ่งพบได้บ่อยจากความต้องการสูงและปริมาณสมุนไพรธรรมชาติที่ลดลง ก็สร้างปัญหาด้านความสม่ำเสมอและความปลอดภัย (ResearchGate) ปัจจุบัน หน่วยงานกำกับดูแลทั้งในไทยและต่างประเทศแนะนำให้มีการพิสูจน์เอกลักษณ์และควบคุมคุณภาพอย่างเข้มงวดสำหรับโกฐกระดูกที่นำเข้า จำหน่าย หรือจ่ายยา โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อกระแสความสนใจการรักษาด้วยวิธีธรรมชาติกำลังมาแรงทั่วโลก

มรดกทางวัฒนธรรมของโกฐกระดูกยังเกี่ยวพันกับประเด็นเชิงจริยธรรมและนิเวศวิทยาด้วย รากโกฐกระดูกจำนวนมากที่เคยใช้ในไทยและจีนนั้นเก็บเกี่ยวจากต้น Aucklandia lappa ที่ขึ้นเองตามธรรมชาติในแถบเทือกเขาหิมาลัย การเก็บเกี่ยวที่มากเกินไปจึงนำไปสู่ความกังวลด้านการอนุรักษ์ ปัจจุบันมีความพยายามเพาะปลูกโกฐกระดูกอย่างยั่งยืน และผสมผสานภูมิปัญญาท้องถิ่นเข้ากับการตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์ เพื่อให้แน่ใจว่าสมุนไพรอันทรงคุณค่านี้จะยังคงมีใช้อย่างเพียงพอต่อไปในอนาคต ควบคู่ไปกับการเคารพสิ่งแวดล้อมและชุมชนที่ได้ปกปักษ์รักษาสมุนไพรชนิดนี้มาหลายชั่วอายุคน (Wikipedia)

สำหรับท่านที่สนใจดูแลสุขภาพด้วยวิถีธรรมชาติ หรือกำลังมองหาสมุนไพรจากร้านยาใกล้บ้าน สิ่งสำคัญที่ต้องตระหนักคือ คำว่า “ธรรมชาติ” ไม่ได้หมายความว่า “ปลอดภัย” เสมอไปสำหรับทุกคนหรือทุกสถานการณ์ อาการแพ้ ปฏิกิริยาระหว่างยากับยาแผนปัจจุบัน (โดยเฉพาะยาที่มีผลต่อเอนไซม์ตับหรือการแข็งตัวของเลือด) และการใช้ยาในขนาดที่ไม่แน่นอน ล้วนเป็นความเสี่ยงที่อาจเกิดขึ้นได้ แนวทางปัจจุบันเน้นย้ำให้ปรึกษาแพทย์แผนไทยผู้ได้รับใบอนุญาต หรือบุคลากรทางการแพทย์แผนปัจจุบัน ก่อนเริ่มใช้สมุนไพรชนิดใหม่ใดๆ แม้แต่สมุนไพรที่มีประวัติการใช้ยาวนานอย่างโกฐกระดูกก็ตาม ทางกระทรวงสาธารณสุขเองก็ได้เน้นย้ำเป็นพิเศษว่า การใช้สมุนไพรควรอยู่ภายใต้การวินิจฉัยจากผู้ประกอบวิชาชีพ และควรเลือกใช้ยาเตรียมที่ได้มาตรฐานจากแหล่งที่น่าเชื่อถือ (Disthai; DTAM MOPH)

โกฐกระดูกเปรียบดั่งสัญลักษณ์ที่ชัดเจนของการผสานภูมิปัญญาดั้งเดิมเข้ากับวิทยาศาสตร์สมัยใหม่ คุณประโยชน์ของมันซึ่งหยั่งรากลึกในการแพทย์แผนไทยมาหลายชั่วอายุคน กำลังได้รับการไขความลับด้วยเครื่องมือทางเภสัชวิทยาสมัยใหม่ เปิดทางไปสู่การใช้ยาสมุนไพรที่ซับซ้อน ปลอดภัย และเป็นที่เข้าใจมากยิ่งขึ้นในอนาคต การเดินทางของโกฐกระดูก จากเทือกเขาหิมาลัยสู่ร้านยาและครัวเรือนในประเทศไทย เป็นเครื่องพิสูจน์ถึงความสำคัญที่ไม่เคยจางหายของยาสมุนไพร และเป็นความหวังของการผสานภูมิปัญญาบรรพบุรุษเข้ากับความกระจ่างแจ้งจากการสืบค้นทางวิทยาศาสตร์

สำหรับผู้ที่ใส่ใจสุขภาพทุกท่าน แนวทางปฏิบัติคือการหมั่นศึกษาหาความรู้ ให้เกียรติภูมิปัญญาการใช้สมุนไพรดั้งเดิม และผสมผสานความเคารพในมรดกทางวัฒนธรรมเข้ากับแนวทางที่อิงหลักฐานทางวิทยาศาสตร์ หากท่านกำลังพิจารณาใช้โกฐกระดูกเป็นส่วนหนึ่งของการดูแลสุขภาพ ควรปรึกษาแพทย์แผนไทยหรือแพทย์แผนปัจจุบันผู้มีความรู้ความเชี่ยวชาญ เลือกซื้อสมุนไพรจากแหล่งที่น่าเชื่อถือ และใส่ใจต่อความต้องการและการตอบสนองเฉพาะของร่างกายตนเอง ยาสมุนไพรเมื่อใช้อย่างรู้เท่าทันและระมัดระวัง ไม่เพียงเป็นสะพานเชื่อมเรากับอดีต แต่ยังเป็นประตูสู่สุขภาพที่ดีในอนาคตอีกด้วย

บทความนี้จัดทำขึ้นเพื่อให้ข้อมูลเพื่อการศึกษาเท่านั้น มิได้มีเจตนาเป็นคำแนะนำทางการแพทย์ โปรดปรึกษาผู้ให้บริการด้านสุขภาพที่ได้รับการรับรอง หรือผู้ประกอบวิชาชีพการแพทย์แผนไทยที่ขึ้นทะเบียน ก่อนเริ่มหรือปรับเปลี่ยนการใช้สมุนไพรใดๆ ทุกครั้ง

เอกสารอ้างอิง: