แอ่วน่านกันเต๊อะ (8) บ่อเกลือสินเธาว์ภูเขา หนึ่งเดียวในโลก

บ่อเกลือ ตั้งอยู่ในอำเภอบ่อเกลือ อยู่ห่างจากตัวเมืองน่านประม่ณ 80 กิโลเมตร  เกลือเป็นสิ่งที่มีความสำคัญต่อชุมชนเมืองน่านและบ้านเมืองโดยรอบเป็นอย่างมาก ทั้งสุโขทัย ล้านช้าง และล้านนา เพราะพื้นที่เหล่านี้อยู่ห่างไกลจากทะเล ด้วยเหตุนี้จึงเป็นสาเหตุประการหนึ่งทำให้พระเจ้าติโลกราชแห่งล้านช้างเสด็จมาตีเมืองน่าน เพื่อมุ่งหวังครอบครองบ่อเกลือซึ่งถือเป็นยุทธปัจจัยสำคัญในสมัยนั้น เมืองน่านจึงถูกผนวกเข้าไว้ในอาณาจักรล้านนาตั้งแต่นั้นมา

ตามพงศาวดารเมืองน่านปรากฏหลักฐานเกี่ยวกับแหล่งผลิตเกลือว่า แต่เดิมเขตอำเภอบ่อเกลือเป็นป่าดงไม่มีผู้คนอาศัยอยู่ มีหนองน้ำซึ่งสัตว์ต่างๆชอบมากินเป็นประจำ นายพรานผู้หนึ่งติดตามล่าสัตว์มาถึงหนองน้ำนี้ ได้ลองชิมดูจึงรู้ว่ามีรสเค็ม ข่าวได้ล่วงรู้ไปถึงเจ้าหลวงภูคาและเจ้าหลวงบ่อ จึงได้มาดูบ่อน้ำและต่างก็ต้องการครอบครอง จึงคิดหาวิธีการโดยทั้งสองพระองค์ขึ้นไปอยู่บนยอดดอยภูจั่น และแข่งขันกันพุ่งสะเดา (หอก) แสดงการครอบครองบ่อน้ำเกลือ เจ้าหลวงภูคาพุ่งหอกไปตกทางตะวันตกของลำน้ำมาง ตรงที่ตั้งหอนอกในปัจจุบัน ส่วนเจ้าหลวงบ่อพุ่งหอกไปตกทางตะวันออกของลำน้ำมาง ตรงที่ตั้งหอเจ้าพ่อบ่อหลวงปัจจุบัน เจ้าหลวงภูคาได้นำประชาชนจากเมืองเชียงแสนมาหักร้างถางพงทำเกลืออยู่ที่นี่ ซึ่งเป็นบรรพบุรุษชาวบ่อหลวงในปัจจุบัน

เจ้าหลวงเมืองน่านต้องส่งส่วยเกลือเป็นจำนวน 5 ล้าน 5 แสน 5 หมื่น 5 พัน ต่อปี (ประมาณ 7,395 กิโลกรัม) การส่งส่วยเกลือนี้เริ่มเมื่อใดไม่ปรากฏหลักฐานแต่กระทำเรื่อยมาจนถึงสมัยเจ้ามหาพรหมสุรธาดาเป็นเจ้าผู้ครองนคร

ปัจจุบันชาวบ้านยังคงต้มเกลือด้วยวิธีแบบดั้งเดิม โดยจะตักน้ำเกลือจากบ่อส่งผ่านมาตามลำไม้ไผ่สู่บ่อพัก หลังจากนั้นจึงนำน้ำเกลือมาต้มในกระทะ ใช้เวลาประมาณ 4 - 5 ชั่วโมง ให้น้ำเกลือระเหยแห้ง จากนั้นนำไม้พายมาตักเกลือใส่ในตะกร้าที่แขวนไว้เหนือกระทะ ให้น้ำเกลือไหลลงมาในกระทะ  ทำเช่นนี้เรื่อยไปจนน้ำในกระทะแห้ง จึงตักน้ำเกลือใส่ลงไปและเริ่มต้มใหม่อีกครั้ง

ประเพณีของคนทำเกลือจัดราวช่วงเดือนกุมพาพันธ์ของทุกปี ในวันแรม 8 ค่ำ เดือน 5 จะมีงานบวงสรวงเจ้าหลวง หมู่บ้านบ่อหลวงจะปิดกั้นไม่ให้บุคคลภายนอกเข้าออกหมู่บ้านด้วยยานพาหนะทุกชนิด ยกเว้นการเดินเท้าเข้ามาเป็นเวลา 3 วัน ชาวบ้านจะจัดพิธีเลี้ยงผีเมืองและเจ้าซางคำ เจ้ารักษาบ่อเกลือ ซึ่งมีหน้าที่รักษาปากบ่อ ที่บ่อเกลือจะเห็นป้ายเขียนข้อความเตือนไม่ให้ผู้หญิงขึ้นไปเหยียบปากบ่อเพราะมีเจ้ารักษาอยู่ ถ้าใครจะตักน้ำเกลือก็ต้องเลี้ยงเจ้าก่อน ด้วยไก่ 1-2 ตัว เหล้าขาว 1 ขวด ทำพิธีเลี้ยงเสร็จจึงขึ้นตักน้ำเกลือได้

นักธรณีวิทยาสันนิษฐานว่าในบริเวณนี้มีการตกตะกอนของน้ำทะเลในยุคเพอร์เนียน เมื่อ 280 ล้านปีมาแล้ว ต่อด้วยยุคไทรแอสสิค เมื่อ 230 ล้านปีมาแล้ว ทำให้เกิดเป็นชั้นเกลือหินใต้ดินหรือโดมเกลือหินอยู่ในบริเวณนี้ เมื่อมีการขุดบ่อก็อาจบังเอิญไปพบตาน้ำเค็มใต้ดิน ทำให้มีการผลิตเกลือจากบ่อน้ำเค็มนี้

บ่อเกลือสินเธาว์ภูเขาที่อำเภอบ่อเกลือนี้มีชื่อเสียงในด้านการทำเกลือภูเขาที่ไม่มีที่ใดเหมือน เรียกได้ว่า " บ่อเกลือภูเขาหนึ่งเดียวในโลก" ซึ่งในบริเวณนี้จะเป็นที่ตั้งของหมู่บ้าน 8 หมู่บ้าน บ้านบ่อหลวงมีบ่อเกลือสาธารณะอยู่ 2 บ่อ เรียกว่า บ่อเหนือและบ่อใต้ บ่อเหนืออยู่ริมแม่น้ำมาง ส่วนบ่อใต้อยู่ห่างออกไปประมาณ 500 เมตรติดเชิงเขาท้ายหมู่บ้าน 

นอกจากนี้อำเภอบ่อเกลือยังมีภูมิทัศน์ที่สวยงาม โอบล้อมด้วยขุนเขาเขียวขจี ทำให้บ่อเกลือเป็นแหล่งท่องเที่ยวของจังหวัดน่านที่มีนักท่องเที่ยวเข้ามาสัมผัสกลิ่นอายของธรรมชาติและเยี่ยมชมการทำเกลือภูเขาหนึ่งเดียวในโลกอยู่ตลอดเวลา หากมาเที่ยวน่านแล้วไม่ได้แวะมาที่บ่อเกลือก็ถือว่าพลาดไปอย่างน่าเสียดายค่ะ

ขอขอบคุณ

  • การบริการที่ดีเยี่ยมจากบริษัททัวร์ฟ้าใสและทีมงานทุกคน
  • ข้อมูลดีๆและภาพสวยๆจากไกด์เกม บัณฑิต ภิรมย์ภักดิ์และไกด์วาว ศรัญทรา พูลสวัสดิ์
  • น้ำใจไมตรีจากเพื่อนร่วมเดินทางทุกท่าน