เก็บผักให้เอาทั้งเถา เก็บมะเขือให้เอาทั้งขั้ว

ในบรรดาพืชผักสวนครัวที่เรากินกันบ่อยๆ มะเขือต้องเป็นหนึ่งในจำนวนนั้นแน่นอน เพราะมะเขือมีให้เลือกหลากหลายสายพันธุ์ จะกินสดโดยจิ้มกับน้ำพริกก็ดี หรือจะต้ม ผัด แกง ทอด ก็กรอบอร่อยถูกปากคนไทยไปเสียหมด ในช่วงที่ต้องเก็บตัวอยู่บ้านเนื่องจากสถานการณ์โควิดระบาด หลายคนหันมาทำอาหารกินเอง และอาจมีจำนวนไม่น้อยที่ปลูกพืชผักสวนครัวไว้ทำอาหาร

มะเขือเปราะ (Thai Eggplant ,Green Birnjal หรือ Kantakari) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Solanum Aculeatissinum Jacq. เป็นพืชล้มลุก ทรงพุ่มขนาดเล็ก ลำต้นตั้งตรง ผิวเรียบ ไม่มียาง ใบทรงหัวลูกศร ปลายใบแหลม โคนใบมน ดอกรูปกงล้อ ไม่มีกลิ่น มีทั้งสีขาวและสีม่วง ออกตามซอกใบ ส่วนผลเป็นทรงกลม เรียบ เนื้อแน่นกรอบฉ่ำน้ำ ส่วนใหญ่เป็นสีเขียว แต่ก็อาจจะเป็นสีขาว สีเหลือง หรือสีม่วงได้ตามสายพันธุ์ เนื้อด้านในเป็นเมือกและมีเมล็ดจำนวนมาก มะเขือเปราะมีสรรพคุณช่วยบำรุงหัวใจ ต้านมะเร็ง และบรรเทาอาการของโรคเบาหวาน

มะเขือเทศ (Tomato) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Lycopersicon Esculentum Mill. เป็นพืชล้มลุกสูงประมาณ 1-2 เมตร ลำต้นตั้งตรง กลม แข็ง และเหนียว กิ่งก้านเป็นทรงพุ่ม มีขนอ่อนปกคลุมและมีกลิ่นเฉพาะตัว ใบสีเขียวมีขนปกคลุม ปลายใบแหลม ขอบใบหยัก ดอกมีขนาดเล็กสีเหลืองออกเป็นช่อ ส่วนผลมีรูปร่างและสีต่างกันไปตามสายพันธุ์ มีทั้งกลม แบน และรี มีทั้งขนาดเล็กและใหญ่ เมื่อสุกจะเป็นสีแดง ส้ม เหลือง เนื้อในฉ่ำน้ำ รสชาติเปรี้ยว หวานกรอบ และมีเมล็ดจำนวนมาก มะเขือเทศมีสรรพคุณในการรักษาโรคความดันโลหิตสูง ป้องกันอัลไซเมอร์หรือโรคสมองเสื่อม

มะเขือพวง (Plate Brush Eggplant) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Solanum Torvum Sw. เป็นไม้พุ่มยืนต้น ต่างจากมะเขือชนิดอื่น สูงประมาณ 1-2 เมตร ลำต้นขนาดใหญ่ตั้งตรง มีขนปกคลุม มีหนามเล็กๆห่างๆขึ้นทั่วไปตามกิ่งก้าน ใบแน่น รากเป็นรากฝอยขนานไปกับพื้นดิน ออกดอกตลอดปี โดยเฉพาะในฤดูฝน นิยมนำผลมะเขือพวงมาโขลกในน้ำพริก ใส่ในแกงเผ็ด แกงเขียวหวาน มะเขือพวงมีสารอาหารหลายชนิด เช่น แคลเซียม ฟอสฟอรัส และธาตุเหล็กในปริมาณสูง มีสรรพคุณช่วยบรรเทาและรักษาอาการภูมิแพ้

มะเขือม่วง (Eggplant) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Solanum Melongena. เป็นพืชล้มลุก สูงประมาณ 50-150 เซนติเมตร ทรงพุ่มหนา กิ่งก้านสาขามาก ใบขนาดค่อนข้างใหญ่ ผิวใบเรียบ ขอบใบเว้า แผ่นใบบาง มีขนปกคลุมทั่วและมีเส้นกลางใบสีม่วง นูน เห็นเด่นชัด ดอกสีม่วงออกตามซอกใบ ผลเป็นสีม่วง โดยจะมีทั้งแบบทรงกลมและทรงยาว ขนาดประมาณ 5-30 เซนติเมตร มีเมล็ดเล็กๆข้างใน รสชาติหวานกรอบคล้ายกับมะเขือเปราะ ประกอบอาหารได้หลากหลาย ส่วนใหญ่เป็นที่นิยมในยุโรปและอเมริกา มะเขือม่วงมีสรรพคุณช่วยลดคอเลสเตอรอล และช่วยควบคุมระดับน้ำตาลในเลือด

มะเขือไข่เต่า มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Solanum Xanthocarpum Schrad.& Wendl. เป็นไม้พุ่มขนาดเล็ก สูงประมาณ 0.5-1 เมตร อายุยืน ใบมีขนาดใหญ่ มีขนอ่อน ดอกสีขาวหรือม่วง ออกหลังปลูกได้ 30 วัน ผบห้อยย้อยลงข้างล่าง ทรงกลมหรือรี ขนาดเล็ก ผิวเรียบเป็นมัน มีหลายสี เช่น สีขาว สีเขียว สีเหลืองและสีม่วง รสชาติขื่นปนหวาน ข้างในมีเมล็ดจำนวนมาก นิยมกินเป็นผักสด ผักดองและผักจิ้มน้ำพริก มะเขือไข่เต่ามีสรรพคุณช่วยลดน้ำตาลในเลือด ช่วยย่อยอาหาร

มะเขือยาว มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Solanum Melongena. ลักษณะเป็นพืชล้มลุก สูงประมาณ0.5-1 เมตร ลำต้นแข็งแรง แผ่นใบเรียบ ขอบใบเว้าลึกงุ้มเข้าหากลางใบ มีขนปกคลุมทั่ว มีเส้นกลางใบสีม่วงนูนเห็นเด่นชัด ผลมีหลายสีขึ้นอยู่กับพันธุ์ ส่วนใหญ่เป็นสีขาว สีเขียว และสีม่วงปนขาว ประกอบอาหารได้หลากหลายทั้งต้ม ผัด ทอด นึ่ง และจิ้มน้ำพริก มะเขือยาวมีสรรพคุณช่วยลดคอเลสเตอรอล ช่วยกระตุ้นการขับถ่าย มีสารต้านอนุมูลอิสระ และปรับสมดุลของร่างกายได้ด้วย

มะเขือขื่น หรือ มะเขือเหลือง (Cockroach Berry , Yellow Berried Nightshade) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Solanum aculeatissimum เป็นพืชล้มลุกทรงพุ่ม ขนาดเล็ก ลำต้นกลม ตั้งตรง แข็งเหนียว มีหนามปกคลุมทั่ว มีกลิ่นเฉพาะตัว ใบทรงเรียวรี โคนใบรูปหัวใจ ปลายใบแหลม ขอบใบเว้า ก้านใบยาว มีหนามแหลมปกคลุมทั่ว ดอกทรงกรวยสีม่วง ส่วนผลทรงกลม ผิวเรียบเป็นมัน เปลือกหนามีเมือก เมื่อสุกเป็นสีเหลือง รสชาติฝาดเปรี้ยว ข้างในมีเมล็ดเล็กๆจำนวนมาก มะเขือขื่นมีสรรพคุณบำรุงร่างกาย ลดไข้ขับเสมหะ แก้ไอ

นอกจากมะเขือต่างๆ หากมียังมีพื้นที่ว่างอยู่อีก อาจจะปลูกพืชสวนครัวชนิดอื่น เช่น โหระพา กะเพรา พริก ตะไคร้ เพราะอย่างไรเสียพืชผักเหล่านี้ล้วนเป็นวัตถุดิบหลักในอาหารไทยหลายรายการ ปลูกไว้ก็ไม่เสียหายอะไร ต้องได้ใช้ประโยชน์แน่นอน

สำนวน " เก็บผักให้เอาทั้งเถา เก็บมะเขือให้เอาทั้งขั้ว" สำนวนนี้ล้านนาใช้ว่า "เก็บผักหื้อเอาตึงเครือ เก็บบ่าเขือหื้อเอาตึงขวั้น" ความหมาย คือ ถ้าจะรักใครให้ยืนยาว ก็ให้รักทั้งพ่อ แม่ พี่ น้อง ของเขาด้วย

ที่มาของสำนวน มาจากการเก็บพืชผักสวนครัวที่ปลูกไว้มาประกอบอาหาร เก็บผักต้องเก็บมาทั้งเถา ถ้าเด็ดมาเฉพาะใบจะเหี่ยวง่าย เช่น ตำลึง ผักหวาน ยอดฟักทอง ยอดฟักแม้ว หรือใบมันปู เป็นต้นส่วนมะเขือต้องเก็บโดยให้ขั้วติดมาด้วยจะเก็บไว้ได้นาน

" เก็บผักให้เอาทั้งเถา เก็บมะเขือให้เอาทั้งขั้ว " เก็บมาแล้วประกอบอาหารได้หลายอย่าง ดังนี้เลยค่ะ