คนเรามีสองระบบในการคิด ได้แก่ "การคิดระบบที่ 1" คือการคิดตามสัญชาตญาณ (intuitive thinking) และ"การคิดระบบที่ 2" คือการคิดที่มีเหตุผล (rational thinking)
การคิดอย่างรวดเร็วและช้า
Thinking, Fast and Slow
พลตรี มารวย ส่งทานินทร์
24 พฤศจิกายน 2561
บทความนี้ นำมาจากหนังสือเรื่อง Thinking, Fast and Slow ประพันธ์โดย Daniel Kahneman จัดพิมพ์โดยสำนักพิมพ์ Allen Lane เมื่อ ค.ศ. 2011
ผู้ที่สนใจเอกสารนี้แบบ PowerPoint (PDF file) สามารถ Download ได้ที่ https://www.slideshare.net/maruay/thinking-fast-and-slow-123839789
เกี่ยวกับผู้ประพันธ์
- Daniel Kahneman เกิดที่อิสราเอล เติบโตในประเทศฝรั่งเศส ก่อนที่จะเดินทางกลับปาเลสไตน์
- หลังจากเรียนวิชาจิตวิทยาและได้รับปริญญาตรี เขาได้เข้ารับตำแหน่งในกองกำลังป้องกันของอิสราเอล โดยทำงานในแผนกจิตวิทยา
- ภายหลังได้ย้ายไปอเมริกาเพื่อทำปริญญาเอก ในด้านจิตวิทยา และได้รับรางวัลโนเบล จากผลงานด้านจิตวิทยาและเศรษฐศาสตร์
เกี่ยวกับหนังสือ
- เป็นหนังสือสำหรับคนที่สนใจ ในด้านจิตวิทยาและกระบวนการคิด
- การคิดอย่างรวดเร็วและช้า โดย Daniel Kahneman วิเคราะห์สองรูปแบบของการคิด; "ระบบที่ 1" เป็นไปอย่างรวดเร็ว สัญชาตญาณ และอารมณ์; "ระบบที่ 2" ทำงานช้าลง มีความรอบคอบมากขึ้น และมีเหตุผลมากขึ้น
- หนังสือเล่มนี้ เป็นการตรวจสอบ ความคิดทางอารมณ์ กับความคิดเชิงตรรกะ ที่จะเปลี่ยนวิธีที่คุณคิด
ระบบการคิดแบบที่ 1
- Kahneman กล่าวว่าระบบแรก เป็นการคิดอย่างรวดเร็ว ทำเกือบอัตโนมัติ หรือโดยสัญชาตญาณ
- เขาอธิบายว่า นี่คือระบบการคิดที่มีอิทธิพลอย่างไม่น่าเชื่อมากกว่าที่คุณคิด เพราะมันมีอิทธิพลต่อการตัดสินและทางเลือกทั้งหมดของคุณ
- การตอบสมการง่ายๆ เช่น 2 + 2 หรือรู้ว่าส่วนที่สองของวลี "ขนมปังและ ... " (คำตอบคือ เนย) เป็นเพราะระบบการคิดแบบแรก
ระบบการคิดแบบที่ 2
- Kahneman อธิบายว่า ระบบที่สองเกี่ยวข้องกับการคิดที่มีความซับซ้อน และมีการใช้ความคิดมากขึ้น
- เขาอธิบายว่า ระบบที่สองจะง่ายต่อการระบุ เพราะเป็นตัวสติ เป็นการตัดสินใจจากการเลือกที่มีเหตุผล และตามความเชื่อ
- เช่น สมการที่ยากขึ้น 24 X 17 หรือการตรวจสอบพฤติกรรมของคุณเองในบางสถานการณ์ หรือการเพิ่มอัตราการก้าวเดินมากกว่าธรรมชาติของคุณ เป็นเพราะการคิดของระบบที่สอง
ระบบการคิดทั้งสองแบบ
- กระบวนการคิดที่รวดเร็วของระบบที่หนึ่ง ทำให้บางครั้งเกิดปัญหา ในสถานการณ์เช่นนี้ ระบบที่สองจะก้าวเข้ามาช่วย
- เมื่อระบบที่หนึ่งไม่สามารถให้คำตอบได้ ระบบที่สองจะก้าวขึ้นมามีบทบาท Kahneman อธิบายว่า ระบบที่สองถูกออกแบบมา เพื่อตรวจสอบการคิดและการกระทำของระบบที่หนึ่ง ซึ่งไม่เพียงแต่จะตรวจสอบ แต่ก็ยังควบคุมด้วยการสนับสนุน การยับยั้ง หรือการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม
สาระสำคัญของหนังสือ
- ระบบที่หนึ่ง เป็นการคิดอย่างรวดเร็ว คิดเป็นเกือบอัตโนมัติ หรือตามสัญชาตญาณ
- ระบบที่สองคือการคิดช้า เกี่ยวข้องกับการคิดที่มีความซับซ้อนและใช้ความคิดมากขึ้น ต้องใช้ความตั้งใจ และมีการปฏิบัติการ เพื่อประมวลผลความคิด
- ส่วนใหญ่เราพึ่งพาระบบที่หนึ่ง แต่เมื่อระบบแรกล้มเหลว ระบบที่สองจะดำเนินการกับความคิดที่มีเหตุผลมากขึ้น และเป็นการตัดสินใจที่รอบคอบ
- ระบบที่สองเหมาะสำหรับการแก้ปัญหา และการวิเคราะห์ที่ยุ่งยาก
- ระบบที่หนึ่งเป็นการคิดโดยไม่สงสัย ในขณะที่ระบบที่สองมีความสามารถในการสงสัย
- ระบบที่หนึ่ง มีแนวโน้มที่จะกระโดดไปสู่ข้อสรุปที่มีหลักฐานน้อย
- ระบบที่หนึ่ง มีแนวโน้มที่จะทำให้การคาดการณ์และการตั้งสมมติฐานเกี่ยวกับอนาคต โดยไม่ต้องอาศัยการประเมินจากหลักฐาน
- เรามีแนวโน้มที่จะทำทุกอย่างที่ทำได้ เพื่อหลีกเลี่ยงความเสี่ยง มากกว่าแรงจูงใจในการทำกำไร
- เราสมมติเองว่า เรารู้ทุกอย่างเกี่ยวกับอดีตของเรา และเราสามารถทำนายอนาคตได้ แต่อย่างไรก็ตาม เรารู้เกี่ยวกับอดีตน้อยมากกว่าที่เราคิด
- การตัดสินใจ ได้รับอิทธิพลจากความทรงจำ แต่ความทรงจำอาจทำให้เข้าใจผิด หรือผิดพลาดได้
3 บทเรียนจากหนังสือ
- 1. พฤติกรรมของคุณจะถูกกำหนดโดยการคิด 2 ระบบคือ หนึ่ง มีสติ และสอง โดยอัตโนมัติ (Your behavior is determined by 2 systems in your mind – one conscious and the other automatic.)
- 2. สมองของคุณขี้เกียจ ทำให้คุณไม่ใช้สติปัญญาของคุณอย่างเต็มที่ (Your brain is lazy and thus keeps you from using the full power of your intelligence.)
- 3. เมื่อคุณตัดสินใจเกี่ยวกับเงิน ให้ทิ้งอารมณ์ไว้ที่บ้าน (When you’re making decisions about money, leave your emotions at home.)
บทเรียนที่ 1: พฤติกรรมของคุณจะถูกกำหนดโดย 2 ระบบ – ระบบที่หนึ่ง มีสติ และระบบที่สอง อัตโนมัติ
- ระบบที่ 1 เป็นแบบอัตโนมัติและห่าม
- ระบบที่ 1 เป็นเศษที่เหลือจากอดีตของเรา และเป็นสิ่งสำคัญต่อการอยู่รอดของเรา เช่น เราไม่ต้องคิดก่อนที่จะกระโดดหลบรถทันที เมื่อได้ยินเสียงแตร (คุณทำโดยไม่ต้องคิด)
- ระบบที่ 2 เป็นการคิดที่มีสติ ใส่ใจ และใคร่ครวญมาก
- ระบบที่ 2 เป็นส่วนหนึ่งของการคิด "ล่าสุด" ในสมองของเราเพียงไม่กี่พันปีที่ผ่านมาเท่านั้น เป็นสิ่งที่ช่วยให้เราประสบความสำเร็จในโลกปัจจุบัน ซึ่งลำดับความสำคัญของเราได้เปลี่ยนไปจากการหาอาหารและที่พักพิง เป็นเพื่อหารายได้การสนับสนุนครอบครัว และการตัดสินใจที่ซับซ้อน
- อย่างไรก็ตาม ระบบทั้ง 2 ระบบนี้ ไม่สามารถทำงานร่วมกันได้อย่างสมบูรณ์แบบ มักจะต่อสู้กันว่า ใครเป็นผู้รับผิดชอบ และความขัดแย้งนี้ จะเป็นตัวกำหนดว่า คุณจะกระทำและมีประพฤติอย่างไร
บทเรียนที่ 2: สมองของคุณขี้เกียจ ทำให้คุณเกิดความผิดพลาดทางสติปัญญา
- ต่อไปนี้คือเคล็ดลับง่ายๆ ในการแสดงให้เห็นว่า ความขัดแย้งของระบบทั้ง 2 ระบบ มีผลกับคุณอย่างไร เรียกว่า ปัญหาเรื่องไม้เบสบอลและลูกบอล
- ไม้ตีเบสบอลและลูกบอล (ของเล่น) ราคารวมกัน 1.10 เหรียญ ไม้ตีมีค่าใช้จ่ายมากกว่าลูกบอล 1 เหรียญ ลูกบอลราคาเท่าใด?
- ให้เวลาคุณคิดอย่างรวดเร็ว ...
- คิดออกหรือไม่?
- หากคุณตอบทันที และคำตอบของคุณคือ $ 0.10 ขอโทษที ที่ต้องแจ้งให้คุณทราบว่า ระบบที่ 1 หลอกคุณแล้ว
- ลองคิดคำนวณดูอีกครั้ง และคำตอบคือ...?
- เมื่อคุณใช้เวลาประมาณสองหรือสามนาทีในการคิดจริง คุณจะเห็นว่า ลูกบอลมีค่าใช้จ่าย $ 0.05 เพราะไม้ตีมีค่าใช้จ่ายมากกว่า 1 เหรียญก็จะเป็น 1.05 เหรียญ ซึ่งเมื่อรวมกันแล้วเป็นเงิน 1.10 เหรียญ
- น่าสนใจใช่หรือไม่? ว่าเกิดอะไรขึ้น?
- เมื่อระบบที่ 1 ประสบปัญหาที่ยากลำบากซึ่งไม่สามารถแก้ได้ ระบบจะเรียกระบบที่ 2 เข้าสู่การทำงาน เพื่อหารายละเอียด
- เพราะบางครั้ง สมองของคุณ แปลปัญหาที่เกิดขึ้นง่ายกว่าที่เป็นจริง
- ระบบที่ 1 คิดว่าสามารถจัดการได้ แม้ว่าจะไม่สามารถทำได้จริง ทำให้คุณเกิดข้อผิดพลาดได้
- ทำไมสมองของคุณจึงทำเช่นนี้? ด้วยนิสัยต้องการประหยัดพลังงาน ตามกฎที่ว่าด้วยการใช้ความพยายามให้น้อยที่สุด ทำให้สมองของคุณจะใช้พลังงานขั้นต่ำที่สุด สำหรับงานแต่ละอย่างที่จะสามารถทำได้
- ดังนั้น เมื่อดูเสมือนว่าระบบที่ 1 สามารถจัดการกับสิ่งต่างๆ ได้ ระบบที่ 2 จะไม่ถูกเปิดใช้งาน ในกรณีนี้ ทำให้คุณไม่ได้ใช้ IQ ทั้งหมดที่ต้องการจริงๆ
- ดังนั้น สมองของเราจะจำกัดสติปัญญาของเราด้วยความขี้เกียจ
บทที่ 3: เมื่อคุณตัดสินใจเกี่ยวกับเงิน ให้ทิ้งอารมณ์ไว้ที่บ้าน
- จินตนาการถึง 2 สถานการณ์ต่อไปนี้:
- 1. คุณได้รับ $ 1,000 จากนั้นคุณจะมีทางเลือก ระหว่างการรับเงินอีก $ 500 หรือจะเล่นการพนันด้วยโอกาส 50% เพื่อการชนะอีก $ 1,000 บาท
- 2. คุณได้รับ $ 2,000 จากนั้นคุณมีทางเลือก ระหว่างยอมสูญเสีย $ 500 หรือจะเล่นการพนันที่มีโอกาส 50% ในการสูญเสียอีก $ 1,000
- คุณจะเลือกทางเลือกใด?
- หากคุณเหมือนคนส่วนใหญ่ จะรับอีก $ 500 ด้วยความปลอดภัยในกรณีที่ 1 แต่จะเสี่ยงโชคในสถานการณ์สมมติที่ 2
- อย่างไรก็ตาม อัตราเดิมพันสิ้นสุดที่ 1,000 ดอลลาร์, 1,500 ดอลลาร์, หรือ 2,000ดอลลาร์ เหมือนกันทั้งสองอย่าง
- เหตุผลเกี่ยวข้องกับความเกลียดชังต่อการสูญเสีย (loss aversion) เพราะ เรากลัวที่จะสูญเสียสิ่งที่เรามี มากกว่ากระตือรือร้นในสิ่งที่จะได้รับมากขึ้น (เช่น เสียใจที่ทำเงิน 10 บาทหาย มากกว่าเก็บเงินใครไม่รู้ทำหล่นได้ 10 บาท)
- เรารับรู้ค่าตาม จุดอ้างอิง (reference points)
- การเริ่มต้นที่ 2,000 เหรียญ ทำให้คุณคิดว่า คุณอยู่ในตำแหน่งเริ่มต้นที่ดีกว่าสิ่งคุณต้องการปกป้อง (เมื่อมีเงินน้อย)
- สุดท้าย ยิ่งเรามีมากเท่าไหร่ เราจะรู้สึกไวน้อยลงเกี่ยวกับเงิน เรียกว่า หลักการความไวลดลง (diminishing sensitivity principle)
- การสูญเสีย 500 ดอลลาร์เมื่อคุณมี 2,000 ดอลลาร์ดูเหมือนจะเป็นเรื่องเล็กกว่าการกำไร 500 ดอลลาร์ เมื่อคุณมีเพียง 1,000 ดอลลาร์ ดังนั้นคุณจึงมีแนวโน้มที่จะเสี่ยงโชค (เมื่อมีเงินมาก)
- ให้ระลึกไว้ว่า อารมณ์ของคุณจะทำให้คุณสับสนเมื่อถึงเวลาพูดคุยเรื่องเงิน การไม่ใช้อารมณ์ ก็จะช่วยให้คุณตัดสินใจได้ดียิ่งขึ้น
- ให้พิจารณาจาก สถิติ ความน่าจะเป็น และอัตราเดิมพัน ถ้าอยู่ในช่วงที่โปรดปรานของคุณ ให้ทำตามนั้น
- อย่าให้อารมณ์เกิดขึ้น ในขณะทำธุรกิจ
- เพราะกฎข้อที่ 1 สำหรับผู้เล่นโป๊กเกอร์ที่ดี คือ "ให้ทิ้งอารมณ์ของคุณไว้ที่บ้าน"
สรุป
- คนเรามีสองระบบในการคิด ได้แก่
- "การคิดระบบที่ 1" คือการคิดตามสัญชาตญาณ (intuitive thinking) รวดเร็ว อัตโนมัติ ใช้อารมณ์ ใช้กฎเกณฑ์ทางสติปัญญาแบบง่ายๆ และเป็นการคิดแบบอคติ ซึ่งเกิดจากความประทับใจ ความรู้สึก และความโน้มเอียง
- "การคิดระบบที่ 2" คือการคิดที่มีเหตุผล (rational thinking) ทำงานช้า มีระบบ และขึ้นอยู่กับการประเมินผลที่พิจารณาแล้ว ซึ่งส่งผลให้เกิดข้อสรุปเชิงตรรกะ
***************************************
