การแก้ปัญหาการถ่ายภาพรังสีเต้านมระบบดิจิตอลซ้ำ
Problem solving in repeated digital mammography
กัลยาณี ธีรกุล , วท.บ.รังสีเทคนิค
ฝ่ายรังสีวิทยา โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย
กัลยานี ธีรกุล.การแก้ปัญหาการถ่ายภาพรังสีเต้านมระบบดิจิตอลซ้ำ.วารสารชมรมรังสีเทคนิคและพยาบาลเฉพะทางรังสีวิทยาหลอดเลือดและรังสีร่วมรักษาไทย, 2553 ; 4(2) : 65-71
บทคัดย่อ
การถ่ายภาพรังสีเต้านมจะช่วยคัดแยกมะเร็งเต้านมได้ดี โดยเฉพาะอย่างยิ่งมะเร็งระยะเริ่มแรก อย่างไรก็ดีจะต้องพิจารณาถึงความเสี่ยงของรังสีในการเหนี่ยวนำให้เกิดโรคมะเร็งเต้านมด้วย ปกติจะถ่ายภาพรังสีเต้านม 2 ท่า ท่าตรง (CC) และท่าด้านข้าง (MLO) การประเมินปริมาณรังสีเฉลี่ยที่ต่อมน้ำนมได้รับ (Average Glandular Dose, AGD) จะต้องอยู่ในขอบเขตที่ปลอดภัย คือไม่เกิน 3 mGy (มิลลิเกรย์) with grid ใน 1 ท่า ตามมาตรฐานของสหรัฐอเมริกา “The Federal Mammographic Quality Standard Act” (MQSA) จึงจำเป็นอย่างยิ่งในการไม่ถ่ายภาพรังสีเต้านมซ้ำ
บทนำ
การถ่ายภาพรังสีเต้านมระบบสกรีนฟิล์ม มักทำให้เกิดปัญหาฟิล์มเสีย เนื่องจากเครื่องล้างฟิล์มเป็นส่วนใหญ่ เช่น ฟิล์มมีรอยขีดข่วน รอยเปื้อนบนฟิล์ม ความดำของภาพต่ำหรือสูงเกินไป คอนทราสต์ของภาพต่ำหรือสูงเกินไป สิ่งแปลกปลอมเกาะติด ฟิล์มแห้งช้า เป็นต้น รองลงมาเกิดจากเครื่องถ่ายภาพรังสีเต้านม ภาพรังสีที่ได้ไม่สามารถเห็นบริเวณผิวหนังและต่อมน้ำนมได้ในฟิล์มเดียวกัน จึงทำให้เกิดการถ่ายภาพรังสีซ้ำ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ ได้เปลี่ยนมาใช้เครื่องถ่ายภาพรังสีเต้านมระบบดิจิตอล ปัญหาจากเครื่องล้างฟิล์มหมดไป รายละเอียดของภาพรังสีมีคุณภาพดีขึ้น สามารถปรับความคมชัดได้ตามต้องการ การถ่ายภาพรังสีซ้ำลดลง แต่ก็ยังมีสาเหตุอื่นๆ ที่ทำให้เกิดการถ่ายภาพรังสีซ้ำ
วัสดุและวิธีการ
ได้ศึกษาจากการบันทึกข้อมูลการถ่ายภาพรังสีเต้านมซ้ำจากจำนวนผู้ป่วย7,600 ราย (ตารางที่ 1) ลงในระบบเครื่องถ่ายภาพรังสีเต้านมระบบดิจิตอล พบว่าสาเหตุเกิดจาก
-
positioning การจัดท่าผู้ป่วย มีถ่ายภาพรังสีซ้ำเป็นอันดับแรก ได้ตรวจสอบแล้วพบว่า ภาพรังสีเหล่านั้นเกิดจากมีอวัยวะบางส่วนของผู้ป่วยเข้าไปบังเต้านม เช่น คาง หัวไหล่ นิ้วมือ ได้แก้ไขโดยให้นักรังสีการแพทย์สังเกตว่าผู้ป่วยก้มคางลงในขณะถ่ายภาพรังสีในท่า MLO หรือไม่ ท่า CC พยายามหมุนหัวไหล่ออกให้พ้น สังเกตได้จากเงาที่เห็นขณะเปิดไฟที่หลอดเอกซเรย์ นิ้วมือข้างที่ดึงเต้านมด้านตรงข้ามในท่า MLO ไปบังเต้านมด้านที่ถ่ายภาพรังสีหรือไม่ โดยจัดให้มีการอบรมเทคนิคการถ่ายภาพรังสีเต้านมแก่นักรังสีการแพทย์ในหน่วยงาน ให้สามารถจัดท่าได้มาตรฐาน มีการจัดทำคู่มือการจัดท่าการถ่ายภาพรังสีเต้านม และส่งนักรังสีการแพทย์เข้าร่วมประชุมวิชาการภายนอกโรงพยาบาล เช่น ศูนย์ถันยรักษ์ โรงพยาบาลศิริราช สถาบันมะเร็งแห่งชาติ เป็นต้น นักรังสีการแพทย์ใหม่ จะต้องมีนักรังสีการแพทย์พี่เลี้ยงคอยดูแลการจัดท่าตลอดเวลา จนกว่าจะผ่านการประเมินผลการทำงาน เมื่อนักรังสีการแพทย์เชี่ยวชาญแล้วจะต้องอยู่ประจำในหน่วยงาน การถ่ายภาพรังสีเต้านมเท่านั้น ไม่หมุนเวียนไปหน่วยงานอื่น
-
Aborted AEC Exposure เครื่องถ่ายภาพรังสีเต้านมระบบดิจิตอลนั้น การตั้งเทคนิคการถ่ายภาพเป็นแบบ Automatic ผู้ป่วยที่ใส่ถุงเสริมเต้านมหรือผู้ป่วยที่มีก้อนเนื้อร้ายที่หนามากๆ ไม่สามารถใช้แบบ Automatic ได้ จึงต้องเลือกใช้ให้เหมาะสมกับความหนา และความหนาแน่นของเต้านม จะต้องเลือกแบบ Manual เช่น ก้อนที่มีความหนาเกิน 7 ซม. ควรใช้ 35 kv 250 mAs เลือก และ target /filter เป็น Rhodium/Rhodium หรือ Tungsten/Rhodiumหรือ Tungsten/Silverเป็นต้น โดยแสดง exposure technic chart ไว้ประจำเครื่อง (กรณีตั้งแบบ Manual) และควรสอบถามประวัติจากผู้ป่วยว่าเคยผ่าตัดใส่ถุงเสริมเต้านมหรือไม่ เพื่อป้องกันถ่ายภาพรังสีซ้ำ
-
Artifacts สิ่งแปลกปลอม เกิดจากแป้ง ลูกกลิ้งระงับกลิ่นกาย สิ่งเหล่านั้นสามารถมองเห็นเป็นลักษณะของหินปูนที่ผิดปกติในเต้านมได้ จึงต้องอธิบายการเตรียมตัวก่อนการตรวจ ห้ามทาแป้ง และลูกกลิ้งระงับกลิ่นกายมาตรวจ ขณะตรวจนักรังสีการแพทย์ต้องสังเกตสิ่งแปลกปลอมเหล่านี้ด้วย เพราะผู้ป่วยอาจลืมวิธีการเตรียมตัว ถ้าพบให้ใช้ผ้าชุบน้ำเช็ดออกให้หมด บริเวณเต้านมหรือรักแร้ เส้นผมผู้ป่วยที่ใส่เจลก็เป็นสิ่งแปลกปลอมอย่างชัดเจน ในการถ่ายภาพรังสีเต้านมในระบบดิจิตอล โดยเฉพาะท่า CC ควรให้ผู้ป่วยรวบผม หรือจัดเตรียมหมวกคลุมผมไว้ให้ผู้ป่วย
-
Motion ผู้ป่วยเคลื่อนไหว ต้องอธิบายให้ผู้ป่วยเข้าใจถึงวิธีการตรวจ และขั้นตอนการตรวจ เพื่อให้ผู้ป่วยร่วมมือขณะตรวจ การใช้แผ่นกดทับบริเวณเต้านมแล้วผู้ป่วยยังสามารถขยับตัว ทำให้เกิดภาพไหว และควรให้ผู้ป่วยกลั้นหายใจ นักรังสีการแพทย์จะต้องสังเกตว่าผู้ป่วยทำตามหรือไม่
ตารางที่ 1 สาเหตุการถ่ายภาพรังสีเต้านมซ้ำ
|
สาเหตุ |
Lt. CC |
Rt. CC |
Lt. MLO |
Rt. MLO |
Lt. other |
Rt. other |
รวมความถี่ |
% of repeat |
|
ความถี่ |
ความถี่ |
ความถี่ |
ความถี่ |
ความถี่ |
ความถี่ |
|||
|
1. Positioning(การจัดท่า) |
34 |
70 |
56 |
68 |
9 |
9 |
246 |
0.77% |
|
2. Aborted AEC Exposure |
14 |
22 |
5 |
7 |
26 |
28 |
102 |
0.32% |
|
3. Artifacts |
3 |
2 |
7 |
8 |
2 |
1 |
23 |
0.07% |
|
4. Motion |
3 |
9 |
4 |
7 |
4 |
3 |
30 |
0.10% |
|
Total Exposure |
31,978 |
|
401 |
1.25% |
||||
ตารางที่ 2 หลังจากแก้ไขปัญหา สาเหตุการถ่ายภาพรังสีเต้านมซ้ำ
|
สาเหตุ |
Lt. CC |
Rt. CC |
Lt. MLO |
Rt. MLO |
Lt. other |
Rt. other |
รวมความถี่ |
% of repeat |
|
ความถี่ |
ความถี่ |
ความถี่ |
ความถี่ |
ความถี่ |
ความถี่ |
|||
|
1. Positioning(การจัดท่า) |
12 |
14 |
13 |
9 |
2 |
2 |
52 |
0.16% |
|
2. Aborted AEC Exposure |
3 |
4 |
0 |
1 |
8 |
7 |
23 |
0.07% |
|
3. Artifacts |
0 |
0 |
1 |
1 |
0 |
1 |
3 |
0.01% |
|
4. Motion |
1 |
0 |
0 |
1 |
0 |
0 |
2 |
0.01% |
|
Total Exposure |
32,701 |
|
80 |
0.24% |
||||
ผลการศึกษา ได้ศึกษาถึงปัญหาต่างๆและนำมาแก้ไข พบว่า
1. Positioning การจัดท่าผู้ป่วยจาก 0.77% เป็น 0.16 % ลดลง 0.61%
2. Aborted AEC Exposure จาก 0.32% เป็น 0.07 % ลดลง 0.25 %
3. Artifacts (สิ่งแปลกปลอม) จาก 0.07% เป็น 0.01% ลดลง 0.06%
4. Motion (ผู้ป่วยเคลื่อนไหว) จาก0.10% เป็น0.01% ลดลง0.09%
สรุป
ถึงแม้ว่าการถ่ายภาพรังสีเต้านมระบบดิจิตอลจะให้ภาพรังสีที่มีคุณภาพดี โดยสามารถปรับแต่งภาพให้มีความคมชัดได้ตามต้องการ สามารถขยายภาพที่สงสัยจากภาพเดิม โดยไม่ต้องถ่ายภาพรังสีเพิ่มที่ตัวผู้ป่วยแล้วก็ตาม แต่ก็ยังมีปัจจัยที่ทำให้เกิดการถ่ายภาพรังสีซ้ำอีก จากการวิเคราะห์ถึงสาเหตุ และนำมาแก้ไขปัญหาทำให้การถ่ายภาพรังสีซ้ำในทุกปัญหาลดลง สามารถตรวจพบมะเร็งระยะเริ่มแรกและช่วยลดปริมาณรังสีให้แก่ผู้ป่วยได้
เอกสารอ้างอิง
- มาลัย มุตตารักษ์ . Film – screen Mammography Text & Atlas กรุงเทพฯ. ห.จ.ก. พีบีฟอเรนบุคส์ เซนเตอร์ จำกัด, 2538.
- ลัดดา เฉลยกิตติ . การถ่ายภาพรังสีเต้านม (Mammography) เอกสารประกอบการสอนวิชา radiology residency training program ภาควิชารังสีวิทยา คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ , 2538.
- อัญชลี กฤษณจินดา . “Radiology safety in mammogram”. เอกสารประกอบการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการ โรงเรียนรังสีเทคนิค โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ สภากาชาดไทย วันที่ 28 – 29 มกราคม 2551.
