ปัญหาของพิพิธภัณฑฯท้องถิ่น
ประภัสสร โพธิ์ศรีทอง
พิพิธภัณฑฯท้องถิ่น หมายถึง พิพิธภัณฑฯที่จัดตั้งขึ้นในท้องถิ่นหนึ่ง ๆ โดยอาจเป็นการจัดตั้งและบริหารจัดการโดยองค์กรของรัฐในท้องถิ่น หรือ โดยชุมชน หรือเป็นความร่วมมือระหว่างองค์กรรัฐกับชุมชน หรือ โดยบุคคล เช่น เจ้าอาวาสวัด นักสะสมในท้องถิ่น เป็นต้น
ลักษณะงานของพิพิธภัณฑฯท้องถิ่นก็เช่นเดียวกับพิพิธภัณฑสถานทั่ว ๆ ไป คือ
- เก็บรักษาวัตถุทางวัฒนธรรม หรือ ตัวอย่างธรรมชาติ
- บันทึกหลักฐานวัตถุต่าง ๆที่เก็บรักษาไว้
- ศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับวัตถุในพิพิธภัณฑฯ
- จัดแสดงวัตถุ และ นิทรรศการเพื่อถ่ายทอดความรู้
- จัดกิจกรรมเพื่อส่งเสริมการเรียนรู้ในรูปแบบต่าง ๆ
โดยทั่วไปพิพิธภัณฑฯท้องถิ่น มีบทบาทเก็บรวบรวมวัตถุทางวัฒนธรรมที่ผลิตในท้องถิ่นในช่วงเวลาต่าง ๆ ที่กำลังจะสูญหายไป และ จัดแสดงเรื่องราวเกี่ยวกับท้องถิ่น เช่น พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ของท้องถิ่นจากอดีตจนถึงปัจจุบัน ช่วงประวัติศาสตร์ที่รุ่งเรืองของท้องถิ่น เรื่องราวของบุคคลสำคัญในท้องถิ่น ความเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมของท้องถิ่น ผลผลิตที่โดดเด่นของชุมชน ฯลฯ ในท้องถิ่นที่มีวัฒนธรรมของกลุ่มชาติพันธุ์ มักนำเสนอลักษณะประเพณี ความเชื่อ และวิถีชีวิตของคนในท้องถิ่น โดยจัดแสดงสิ่งของเครื่องใช้ในชีวิตประจำวัน หรือ มีกิจกรรมสาธิตการใช้งานเครื่องมือเครื่องใช้ที่ปัจจุบันเลิกใช้แล้ว การสาธิตงานหัตถกรรม การจำลองงานประเพณี เป็นต้น
หน้าที่สำคัญของพิพิธภัณฑฯท้องถิ่น คือ การรักษามรดกของท้องถิ่น และเป็นแหล่งการเรียนรู้และศึกษาค้นคว้าของนักวิชาการ นักเรียน นักศึกษาจากสถานศึกษา และ ประชาชนทั่วไป ทั้งในท้องถิ่นและนอกท้องถิ่น รวมทั้งเป็นศูนย์กลางการจัดกิจกรรมด้านต่าง ๆ ของชุมชน อีกด้วย
ปัจจุบันพิพิธภัณฑฯท้องถิ่นได้เติบโตและเพิ่มจำนวนขึ้นอย่างต่อเนื่องในหลายประเทศทั่วโลกรวมถึงในประเทศไทย แต่ที่ผ่านมาเป็นการเพิ่มในเชิงปริมาณ การพัฒนาประสิทธิภาพตามรูปแบบงานพิพิธภัณฑฯยังคงมีอยู่อย่างจำกัด ทั้งนี้เนื่องจากปัญหาหลายประการ ดังนี้
1 ผู้ก่อตั้งขาดความรู้ ความเข้าใจ และประสบการณ์ในงานพิพิธภัณฑฯ ทำให้ขาดการวางแผนการดำเนินงานในระยะยาวที่ชัดเจน พิพิธภัณฑฯท้องถิ่นหลายแห่งเกิดขึ้นโดยคณะกรรมการ ที่มีเพียงงบประมาณในการก่อสร้างอาคารและจัดแสดงนิทรรศการ แต่เมื่อเปิดให้บริการแล้ว ไม่มีหน่วยงานดูแลอย่างจริงจัง ไม่ได้รับงบประมาณสนับสนุนการดำเนินงานที่เพียงพอและต่อเนื่อง และไม่มีการพัฒนาการใช้ประโยชน์จากพิพิธภัณฑฯให้คุ้มค่ากับงบประมาณที่ลงไป
2 พิพิธภัณฑฯท้องถิ่นส่วนใหญ่ ทำหน้าที่เพียงแค่การเก็บรักษาวัตถุของท้องถิ่นในลักษณะเป็นตู้เก็บของ การศึกษาค้นคว้าความรู้จากวัตถุเพื่อสื่อสารเรื่องราวของท้องถิ่นยังมีน้อยมาก
3 การเสื่อมสภาพของวัตถุในพิพิธภัณฑฯ อันเนื่องมาจากขาดความรู้ในการดูแลรักษาอย่างเหมาะสม และ ขาดบุคลากรที่ทำหน้าที่ดูแลอย่างสม่ำเสมอ
4. พิพิธภัณฑฯ ท้องถิ่นส่วนใหญ่ ขาดบุคลากรที่จะทำหน้าที่ ที่จำเป็นตามลักษณะงานพิพิธภัณฑฯ เช่น นักวิชาการ เจ้าหน้าที่ด้านกิจกรรมการเรียนรู้ เป็นต้น ทำให้พิพิธภัณฑฯ ขาดการพัฒนาให้น่าสนใจ และขาดพลังที่จะขับเคลื่อนให้งานพิพิธภัณฑฯเป็นแหล่งการเรียนรู้ หรือ แหล่งท่องเที่ยวของท้องถิ่น
5 .การเปิดให้บริการไม่ต่อเนื่อง ทำให้การใช้ประโยชน์จากพิพิธภัณฑฯมีจำกัด
6. การสนับสนุนด้านการดำเนินงานจากองค์กรของรัฐยังมีไม่มาก อันอาจมีสาเหตุมาจากการมองไม่เห็นความสำคัญของพิพิธภัณฯต่อการพัฒนาท้องถิ่น และระเบียบทางราชการยังไม่เปิดโอกาสให้พิพิธภัณฑฯท้องถิ่นบางลักษณะของประมาณสนับสนุนจากรัฐบาลได้
7 การพัฒนาการมีส่วนร่วมของคนในชุมชน ให้เข้ามาช่วยงานพิพิธภัณฑฯ ในลักษณะ อาสาสมัครพิพิธภัณฑฯ ยังมีไม่มาก ในบางแห่งที่มี อาสาสมัครแล้ว ยังมีปัญหาเรื่องการจัดสรรเวลาทำงาน และยังไม่สามารถพัฒนาศักยภาพอาสาสมัครเพื่อทำงานที่จำเป็นของพิพิธภัณฑฯได้
8 ทัศนคติของคนไทยต่องานพิพิธภัณฑฯ ที่มองเป็นเพียงสถานที่เก็บรักษาของเก่า ไม่มีกิจกรรมที่ทำให้มีชีวิตชีวา การเข้าชมจึงมีน้อย ในขณะที่พิพิธภัณฑฯท้องถิ่น หลายแห่งได้พัฒนากิจกรรมขึ้นอย่างต่อเนื่อง จนกลายเป็นที่ใช้เวลาว่างของคนในชุมชน เพื่อหาความรู้ และ พบปะกับผู้ที่สนใจในเรื่องเดียวกัน
ปัญหาข้างต้นเป็นเพียงส่วนหนึ่งของปัญหาที่พบในการดำเนินงานพิพิธภัณฑฯท้องถิ่น ยังมีปัญหาอื่น ๆ ในรายละเอียดที่แตกต่างกันออกไปในแต่ละแห่ง
-----------------------------
