หมวก หก ใบของ เอ็ดเวิร์ด เดอ โบโน
เทคนิคการสอนหมวกความคิด 6 ใบ
1 วัตถุประสงค์ในการพัฒนาหมวกความคิด 6 ใบ
ดร. เอ็ดเวิร์ด เดอ โบโน (อ้างใน พิมพันธ์ เดชะคุปต์, 2548) มีความเห็นว่า คนบางคนคิดมากไปหรือบางครั้งเป็นคนคิดน้อยไป ศัตรูตัวฉกาจของการคิดของคนเราก็คือความซับซ้อน และความซับซ้อนนี้เองจะนำไปสู่ความสับสน แต่ถ้าเมื่อใดสามารถคิดได้ทะลุปรุโปร่ง เราก็จะสนุกกับการคิดมากขึ้น และคิดว่าการคิดของคนนั้น ช่างเป็นสิ่งยอดเยี่ยม เดอ โบโน จึงได้พัฒนาเทคนิคการคิดโดยใช้หมวกแสดงบทบาทเพื่อการคิด 6 ใบนี้ โดยมีวัตถุประสงค์หลัก 2 ประการ คือ
1. เพื่อทำให้การคิดเกิดขึ้นได้โดยง่าย โดยการให้ผู้คิดแสดงบทบาทเพื่อการคิดหนึ่งแบบต่อครั้ง แทนที่ผู้คิดต้องแสดงความคิดเห็นในหลายแบบ และใช้ความคิดเกี่ยวกับเรื่องอารมณ์ ความมีเหตุผล ข้อมูล ความหวัง และการสร้างสรรค์พร้อมกันทั้งหมดในเวลาเดียวกัน ผู้คิดสามารถแยกแยะความคิดหนึ่งแบบต่อครั้งเท่านั้น เช่น สวมหมวกเพื่อการคิดสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ก็ให้แสดงความคิดแบบเดียวตามสีของหมวก
2. เพื่อทำให้ผู้คิดสามารถเริ่มเลิกคิดได้ คล้ายกับการมีสวิตซ์เปิดปิดในการคิดของตนได้ (a switch in thinking) เนื่องจากวิธีการคิดของ เดอ โบโน ใช้หมวกสีต่าง ๆ แสดงบทบาทเพื่อการคิด 6 ใบ อาจทำให้รู้สึกอึดอัดเล็กน้อยกับการแสดงบทบาทเพื่อการคิดตามสีของหมวก แต่ความอึดอัดจะผ่านพ้นไปได้ เพราะระบบของวิธีการคิดแบบนี้จะชัดเจนเข้าใจได้ง่าย
2.ความหมายของสีหมวกความคิด 6 ใบ
บัญชา เกียรติจรุงพันธ์ (2550) ได้กล่าวว่า ดร. เอ็ดเวิร์ด เดอ โบโน ได้พัฒนาการศีกษาของคนให้มีความคิดระดับสูงโดยใช้สีหมวกเป็นสื่อ ให้สอดคล้องกับทิศทางของการคิด(หมวก 6 สี) โดยกำหนดไว้ว่า
1) หมวกสีขาว แสดงถึงความเป็นกลาง หมายถึง ตัวเลขและข้อเท็จจริงต่าง ๆ (ใคร ทำอะไร ที่ไหน เมื่อไร อย่างไร)
ตัวอย่างคำถาม
ก. เราได้ข้อมูลอะไรจากการอ่านเรื่องขุนช้างขุนแผน
ข. เราต้องการข้อมูลเพิ่มในด้านใดบ้าง
ค. เราได้ข้อมูลที่ต้องการมาด้วยวิธีใด
2) หมวกสีแดง แสดงถึงความโกรธ อารมณ์ หมายถึง การมองทาง ด้านอารมณ์ และความรู้สึกหมวกสีแดง เป็นการแสดงความรู้สึกของผู้คิด แสดงอารมณ์ สัญชาตญาณ ลางสังหรณ์ ความประทับใจ
ตัวอย่างคำถาม
ก. อ่านเรื่องขุนช้างขุนแผนแล้ว เรามีความรู้สึกอย่างไรบ้าง
ข. นักเรียนมีความรู้สึกอย่างไรกับการที่ขุนช้างไปหลอกนางวันทองว่าขุนแผนตายแล้ว
ค. นักเรียนมีความรู้สึกอย่างไรกับข้อมูลที่ศึกษาค้นคว้ามา
3) หมวกสีดำ แสดงถึงความมืดครึ้ม หมายถึงความมืดครึ้ม หมายถึง เหตุผลด้านลบ เหตุผลในการปฏิเสธ หมวกสีดำเป็นการคิดอย่างมีวิจารณญาณ ซึ่งจะช่วยป้องกันไม่ให้เราคิดหรือตัดสินใจที่เสี่ยง หมวกสีดำทำให้เราหาข้อบกพร่องหรือจุดอ่อนได้ และสามารถมองปัยหาที่อาจจะเกิดขึ้นได้ล่วงหน้า หมวกสีดำใช้เพื่อ ก. ตรวจสอบหาหลักฐาน ข. ตรวจสอบหาความเป็นเหตุเป็นผล ค. ตรวจสอบการสำรวจความเป็นไปได้ ง. ตรวจสอบหาผลกระทบ จ. ตรวจสอบหาความเหมาะสม ฉ. ตรวจสอบหาข้อบกพร่อง
ตัวอย่างคำถาม
ก. อะไรคืดจุดอ่อนของขุนแผน
ข. อะไรคือความยุ่งยากใจที่ขุนแผนพบมากที่สุด
ค. อะไรคือสิ่งที่ขุนแผนทำผิดพลาด
ง. เกี่ยวกับเรื่องราวชีวิตของขุนแผนนักเรียนต้องการข้อมูล เพิ่มเติมเรื่องใดอีก
4) หมวกสีเหลือง แสดงถึงความสว่างไสวและด้านบวก หมายถึง เหตุผลทางบวก ความมั่นใจ เหตุผลในการยอมรับ หมวกสีเหลืองทำให้เรามองด้านบวก โดยไม่ต้องมีเหตุจูงใจ ต่าง ๆ เราใช้หมวกสีเหลืองเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินแล้วจึงใช้หมวกสีดำ
ตัวอย่างคำถาม
ก. จุดเด่นของขุนแผนคืออะไร
ข. ผลดีที่ขุนแผนกระทำทั้งหมดนั้นมีอะไรบ้าง
ค. อ่านเรื่องขุนช้างขุนแผนแล้วนักเรียนคิดถึงเรื่องอะไรหรือคิดถึงใครบ้าง
5) หมวกสีเขียว แสดงถึงการเจริญเติบโต ความสมบูรณ์ หมายถึง ความคิดสร้างสรรค์และความคิดใหม่ ๆ หมวกสีเขียว คือ การลบหลีกความคิดเก่า มุมมองเก่าสู่ความคิดใหม่ มุมมองใหม่ เป็นการเปลี่ยนแปลง เช่น การสร้างสรรค์ทุกชนิด ทุกประเภท ทุกวิธีการอย่างจงใจ
ตัวอย่างคำถาม
ก. นักรัยนอ่านเรื่องขุนช้างขุนแผนแล้ว คิดว่าจะนำไปใช้ประโยชน์ในด้านใดต่อไปได้บ้าง
ข. ถ้าจะให้นักเรียนเขียนเรื่องขุนช้างขุนแผน นักเรียนจะเปลี่ยนแปลงตอนใด อย่างไรบ้าง
6) หมวกสีฟ้า แสดงถึงความเยือกเย็น ท้องฟ้าซึ่งอยู่เหนือทุกสิ่งทุกอย่าง หมายถึง การควบคุมและจัดระเบียบ กระบวนการ และขั้นตอนการใช้หมวดสีอื่น ๆ ทำหน้าที่เหมือนผู้คุมวงดนตรี ที่จะสั่งว่าเมื่อใดดนตรีชนิดใดจะบรรเลง หมวกสีฟ้าทำให้นักเรียนสามารถควบคุมการเรียนของตนเอง สามารถติดตามความผิดพลาดและความเชื่อผิด ๆ ของตนเองเพื่อแก้ไขให้ถูกต้อง เป็นตัวแทนของการควบคุมกระบวนการคิดให้ประสานกันอย่างดี หมวกสีฟ้า คือ โครงการกระบวนการคิด
ตัวอย่างคำถาม
“นักเรียนคิดว่าเท่าที่อ่านเรื่องขุนช้างขุนแผนที่ผ่านมาแล้วได้เรียนรู้..บทเรียนของชีวิต..เรื่องใดบ้าง”
จิรารัตน์ รงค์โยธิน (อ้างถึงใน วีระ สุดสังข์, 2550) อธิบายว่า รูปแบบการคิดแบบ Six Thinking Hats ช่วยให้คิดได้รอบด้าน เพราะเป็นการคิดร่วมกันเป็นหมู่คณะ มีการจัดขั้นตอนความคิดในแต่ละแบบและมองอย่างรอบคอบ Six Thinking Hats ของ เอ็ดเวิร์ด เดอ โบโน ประกอบด้วย White Hat หมายถึง ข้อมูลเบื้องต้นของสิ่งนั้น ๆ เปรียบเหมือนกระดาษ Red Hat หมายถึง ตัวแทนของอารมณ์ ความชอบไม่ชอบ Yellow Hat หมายถึง ประโยชน์สิ่งที่เป็นบวกทั้งหลาย วึ่งถูกเปรียบเหมือนแสงตะวัน Black Hat หมายถึง ข้อควรคำนึงถึง สิ่งที่ทำให้เราเห็นว่า เราไม่ควรทำ Green Hat หมายถึง ความคิดที่งอกงามที่เราเอามาแก้ Black Hat และเสริม Yellow Hat ส่วน Blue Hat จะเป็นเหมือนท้องฟ้า คอยดูอยู่ข้างนอกว่า จะเกิดอะไรขึ้น โดยใช้ Blue เป็นตัวเปิดวัตถุประสงค์การประชุมว่า ตอนนี้เรากำลังแก้ปัญหาอะไรอยู่
